RSS Feed

      

چوارشه‌ممه، ۲۴‌ی مای ۲۰۱۷

Renaissance News Index

 

هیچ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای نکۆڵیکردن له‌ ئازادیی تاک بنیات نانرێ
« مه‌هاتما گاندی »
 

  ڕوانگه‌و بیروڕا »» ڕۆشنبیری           ئه‌م لینکه [2171] جار بینراوه       Send this page to your friens    Print this page    Send comment to this page

 

ژیانی جۆن ستیوارت میل و گۆڕان و پێگه‌یشتنی روانگه‌کانی (به‌شی یه‌ک)

 
 

عه‌تا جه‌ماڵی

2010.08.23 - 20:27

 

 نووسینی: سووزان لی ئه‌ندێرسۆن ـ له‌ فارسییه‌وه‌: عه‌تا جه‌ماڵی

جۆن ستیوارت میل له‌ 20ی مه‌ی 1806 له‌ له‌نده‌ن هاته‌ دنیا. ئه‌و یه‌که‌م منداڵی جه‌یمز و هه‌ریت بارۆ میل بوو. جه‌یمز میل (1773-1836) فیلسووف، مێژوونووس، ئابووریزان و ده‌روونناس- له‌ ساڵانی بیچمگرتنی که‌سایه‌تیی ئه‌ودا کاریگه‌رترین مرۆڤ بوو له‌ سه‌ر ژیانی میل. به‌م پیێه‌ جێی خۆیه‌تی چیرۆکی ژیانی جۆن ستیوارت سمیل به‌ چه‌ند وته‌یه‌ک سه‌باره‌ت به‌ باوکی ده‌ست پێبکه‌ین.  

 

جه‌یمز میل منداڵی پێڵاودوورێکی په‌ککه‌وته‌ی لادێی سکۆتله‌ندی بوو، به‌ڵام دایکه‌ به‌فیزه‌که‌ی که‌ به‌ر له‌ هاوسه‌رگیری ژیانێکی باشتری هه‌بوو، بڕیاری دابوو که‌ یه‌که‌م منداڵه‌ کوڕه‌که‌ی وه‌ک "ئاغا" په‌روه‌رده‌ بکات. خوشک و برا بچووکتره‌که‌ی جیمز ناچار بوون له‌ مه‌زرا و ماڵ و دووکاندا کار بکه‌ن، که‌چی جه‌یمز رێگه‌ی پێنه‌ده‌درا کاری ده‌ستی بکات و ده‌بوو هه‌موو کاتی خۆی ته‌رخانی خوێندنه‌وه‌ و فێربوون بکات. به‌ یارمه‌تیی قه‌شه‌ی گه‌ڕه‌ک و "سێر جۆن" و خاتوو "جین ستیوارت ئاو فه‌تێرکه‌رن" که‌ جه‌یمزیان له‌لا خۆشه‌ویست بوو، جه‌یمز توانی بچێته‌ کۆلێژی مۆنتێرۆز و دواتریش ره‌وانه‌ی زانکۆی ئیدینبرۆ کرا بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ ریزی قه‌شه‌کانه‌وه‌. خاتوو جین به‌رپرسی سندووقی یارمه‌تیی دارایی بۆ راهێنانی گه‌نجانی ده‌ستکورت بوو بۆ ئه‌وه‌ی بچنه‌ خزمه‌تی کڵێساوه‌.

 

جه‌یمز له‌ ته‌مه‌نی هه‌ڤده‌ ساڵیدا له‌لایه‌ن سێرجۆن و خاتوو جین به‌ خزمه‌ت گیرا بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ مامۆستای تایبه‌تیی ویلهۆڵمینتا، تاکه‌ کچه‌ ته‌مه‌ن چوارده‌ ساڵه‌که‌یان. ئه‌و له‌ ماوه‌ی چوار ساڵی خوێندندیدا له‌ ئیدینبرۆ که‌ ستیوارته‌کان زستانیان له‌وێ تێده‌په‌ڕاند و هاوینیان له‌ فه‌تێرکه‌رن به‌سه‌ر ده‌برد، وانه‌ی تایبه‌تیی به‌ ویلهۆڵمینا ده‌گوته‌وه‌. جه‌یمز بوو به‌ ئه‌وینداری ویلهۆڵمینا، به‌ڵام چونکه‌ خاوه‌نی "ئیراده‌یه‌کی پۆڵایین" بوو، به‌سه‌ر هه‌سته‌کانیدا زاڵ بوو. ئێمه‌ نازانین ویلهۆڵمینا چ هه‌ستێکی به‌رانبه‌ر مامۆستا گه‌نج و چاوشینه‌که‌ی هه‌بوو، به‌ڵام سه‌ره‌نجام شووی به‌ کوڕی بانکدارێک به‌ناوی سێر ویلیام فۆربێس کرد و ماوه‌یه‌ک دواتریش که‌وته‌ داوی ئه‌وینێکی رۆمانتیک و پڕسۆزه‌وه‌ بۆ سێر واڵتێر سکۆت . هه‌ندێ له‌ ژیاننامه‌نووسه‌کان له‌و بڕوایه‌دان که‌ ویلهۆڵمینا تاکه‌ ئه‌وینی جیمز میل بووه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری ژیانیدا.

 

جه‌یمز له‌ سه‌رده‌می خوێندنیدا له‌ ئیدینبرۆ، ئه‌فلاتوونی دۆزییه‌وه‌ و دواتر ئه‌م هه‌ستی ستایشه‌ مه‌زنه‌ی که‌ به‌رانبه‌ر ئه‌فلاتوون هه‌یبووو گواستیه‌وه‌ بۆ کوڕه‌که‌ی، واته‌ جۆن. هه‌ر له‌م کاتانه‌دا، جه‌یمز به‌رهه‌می هه‌ندێ له‌ گومانکه‌ره‌کانیشی خوێنده‌وه‌، وه‌ک رۆسۆ، ڤۆڵتێر و هیوم و له‌ ئه‌نجامدا به‌دوای ئه‌و پیشه‌یه‌دا نه‌ڕۆیشت که‌ له‌سه‌ری راهێنرابوو و "گه‌یشته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ ناتوانێت بڕوا به‌ ئامۆژه‌کانی کڵێسای سکۆتله‌ند یان هه‌ر کڵێسایه‌کی تر بهێنێت."

 

جه‌یمز پاش خوێندن له‌ ئیدینبرۆ، بۆ چه‌ند ساڵێک ژیانی خۆی به‌ گوتنه‌وه‌ی وانه‌ی تایبه‌تی له‌ سکۆتله‌ند دابین ده‌کرد. کاتێک که‌ له‌لایه‌ن که‌سێکه‌وه‌ به‌ناوی برێنت ئاو ئۆلریک دامه‌زرێندرابوو، به‌ ئاماژه‌ی په‌نجه‌یه‌ک له‌ کۆبوونه‌وه‌ ده‌رکرا و له‌ ئه‌نجامدا له‌ ماڵ چووه‌ ده‌ر و ئیتر هیچکات نه‌گه‌ڕایه‌وه‌. هه‌ڵوێستێکی له‌م شێوه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ر "که‌سێکی به‌ڕێز"دا له‌لایه‌ن کوڕی پێلاودوورێکی لادێیه‌وه‌ کارێکی نه‌کرده‌ بوو.

 

له‌ ساڵی 1802دا جه‌یمز میل له‌گه‌ڵ سێر جۆن ستیوارتدا سکۆتله‌ندی به‌ره‌و له‌نده‌ن به‌جێهێشت. له‌ له‌نده‌ن زۆر خێرا توانی له‌ رێگه‌ی نووسین بۆ گۆڤاره‌کان و هه‌ڵه‌بڕییه‌وه‌ که‌مه‌ داهاتێک به‌ده‌ست بهێنێت. له‌ 1805 له‌گه‌ڵ هه‌ریت بارۆ، کچێکی زۆر جوان که‌ ده‌ ساڵ له‌خۆی بچووکتر بوو زه‌ماوه‌ندی کرد. هه‌ریت کچی گه‌وره‌ی بێوه‌ژنێک بوو که‌ خه‌ڵوه‌تگه‌یه‌کی نه‌خۆشه‌ ده‌روونییه‌کانی به‌ڕێوه‌ ده‌برد. جه‌یمز و هه‌ریت به‌ره‌و خانوویه‌کی کچه‌که‌ له‌ پێنتۆنویل ماڵیان گواسته‌وه‌ که‌ خاوه‌نه‌که‌ی خاتوو بارۆ بوو. ساڵی دوایی جۆن ستیوارت میل هاته‌ دنیا. له‌به‌ر رێزی ئه‌ربابی فه‌تێرکه‌رن ناویان نا جۆن ستیوارت. هه‌ریت که‌ ژنێکی بزۆز و سه‌رزیندوو بوو زیاتر سه‌رقاڵی رواڵه‌ت بوو و حه‌زی له‌ ژیانێکی زۆر پڕ هاموشۆتر له‌وانه‌ بوو. ئه‌و ژیانه‌ هه‌ژارانه‌یه‌ی که‌ هه‌یانبوو زۆر زوو وه‌ڕه‌سی کرد و جه‌یمزی که‌م جیکڵدان و ته‌شه‌رباز که‌ ره‌نگه‌ هه‌ستی به‌ جێگه‌ی به‌تاڵی ژنێکی ژیری وه‌ک ویلهۆڵمینا ده‌کرد که‌ بتوانێت هاوفکریی له‌گه‌ڵدا بکات، ورده‌ ورده‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ راهات که‌ ته‌نیا به‌چاوی "که‌یبانوو" سه‌یری ژنه‌که‌ی بکات. ئه‌و دوانه‌ بوون به‌ خاوه‌نی نۆ منداڵ، به‌ڵام سۆز و هه‌ستێک له‌نێوان جه‌یمز و ژنه‌که‌یدا نه‌بوو. ره‌نگه‌ جۆن له‌ بایه‌ح پێنه‌دانی باوکییه‌وه‌ به‌ دایکی گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ که‌ دایکی بایه‌خێکی ئه‌وتۆی له‌ ژیاندا نییه‌. له‌ ژیاننامه‌یه‌کدا که‌ جۆن ستیوارت میل نووسیویه‌تی، بچووکترین ئاماژه‌ به‌ دایکی نه‌کراوه‌.

 

جه‌یمز که‌سێکی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر خاوه‌ن به‌رنامه‌ و تێکۆشه‌ر بوو. له‌ ساڵی له‌دایکبوونی جۆن دا ئه‌و ده‌ستی دایه‌ نووسینه‌وه‌ی مێژووی هیندی بریتانی. پێیوابوو ئه‌و کاره‌ به‌ سێ ساڵ کۆتایی پێدێنێت و پێشی وابوو به‌ بڵاو کردنه‌وه‌ی ئه‌و کتێبه‌ ناوبانگ په‌یدا ده‌کات، به‌ڵام نووسینی مێژووی هیندستان ده‌ ساڵی خایاند و بوو به‌ به‌رهه‌مێکی پێودانگ له‌م بواره‌دا. ئه‌و به‌رهه‌مه‌ له‌ ساڵی 1817 له‌ سێ به‌رگدا بڵاوکرایه‌وه‌ و به‌دوای ئه‌ودا جه‌یمز له‌ ساڵی 1819 له‌ کۆمپانیای هیندی خۆرهه‌ڵاتی دامه‌زرا. له‌و کۆمپانیایه‌ کاری میل ئاماده‌ کردنی په‌یامه‌کان و ئه‌و راپۆرتانه‌ بوو که‌ به‌ره‌و هیندستان به‌ڕێ ده‌کران و به‌م شێوه‌یه‌ سه‌ره‌نجام داهاتێکی به‌رده‌وامی په‌یدا کرد که‌ ئاسایشی دارایی به‌ بنه‌ماڵه‌که‌ی ده‌به‌خشی. جگه‌ له‌وه‌ جه‌یمز به‌شی زۆری کاته‌که‌ی، نزیکه‌ی هه‌موو رۆژ، بۆ په‌روه‌رده‌ و فێرکردنی منداڵه‌کانی، به‌تایبه‌تی کوڕه‌ گه‌وره‌که‌ی ته‌رخان ده‌کرد. جه‌یمز باوه‌ڕێکی بێڕاده‌ی به‌ هێزی په‌روه‌رده‌ و فێر کردن هه‌بوو و به‌تایبه‌تی به‌ بایه‌خێکی په‌روه‌رده‌ کردنی که‌سایه‌تی له‌ ساڵانی منداڵیدا ده‌ده‌ا. به‌بۆچوونی ئه‌و سێ مه‌زنایه‌تیی مه‌زن بریتی بوون له‌: شێلگیری، میانڕه‌وی و دان به‌خۆداگری. ئه‌و له‌ڕاده‌به‌ده‌ر به‌دگومان بوو له‌ هه‌سته‌ توندڕه‌وانه‌کان، ئه‌وه‌ش ره‌نگه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ناکامییه‌ رۆمانتیکه‌کانی خۆی و ئه‌وینه‌ بێئه‌نجامه‌که‌ی به‌ ویلهۆڵمینا و شه‌هوه‌تێکی کاتی که‌ هاوسه‌ر گیرییه‌کی ناله‌باری لێکه‌وته‌وه‌. هه‌روه‌ک جۆن ستیوارت میل له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: له‌ هه‌سته‌ پڕسۆزه‌کان، له‌ هه‌موو جۆره‌کانی و له‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی بۆ ده‌ربڕنی وه‌ها هه‌ستگه‌لێک ده‌گوترا یان ده‌نووسرا، به‌ چاوی سووک ده‌یڕوانی. له‌ چاوی ئه‌ودا ئه‌وانه‌ جۆرێک بوون له‌ شێتی.

 

به‌داخه‌وه‌ ئه‌و کۆنترۆڵکردنی هه‌ستانه‌ له‌ میلدا کاریگه‌ریی خراپی له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی ئه‌و له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیدا هه‌بوو، لانیکه‌م له‌سه‌ر په‌یوه‌نددی ئه‌و له‌گه‌ڵ منداڵه‌ گه‌وره‌تره‌کانیدا. کاتێک هه‌ڵسه‌نگاندنی بێلایه‌نانه‌ی جۆن ستیوارت میل له‌سه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌ی هه‌ڵسوکه‌وتی باوکی ده‌خوێنینه‌وه‌ مووچڕکمان پێدا دێت و له‌ توێی دێڕه‌کاندا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت تاچه‌نده‌ ئه‌و نازه‌ که‌مه‌ی له‌ باوکییه‌وه‌ ده‌یدیت، باوکێک که‌ ئه‌و هه‌رچێکی له‌ ده‌ستی بهاتایه‌ ده‌یکرد بۆ ئه‌وه‌ی دڵی به‌ده‌ست بهێنێت، دڵی بریندار ده‌کرد:

 

توخمی سه‌ره‌کیی نائاماده‌ له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌خلاقیی ئه‌و له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیدا، دلۆڤانی بوو. لام وانییه‌ ئه‌و نادلۆڤانییه‌ به‌شێک بووبێت له‌ زاتی ئه‌و. پێم وایه‌ له‌ دڵیدا هه‌ست و سۆزێکی زۆر له‌وه‌ زیاتر هه‌بوو که‌ ده‌ریده‌بڕی و تواناییه‌کی زۆر زیاتری بۆ دلۆڤانی هه‌بوو که‌ هیچکات ده‌رفه‌تی نه‌کرد په‌روه‌رده‌ی بکات. ئه‌و وه‌ک هه‌موو ئینگلیزییه‌کانی تر شه‌رمی له‌ ده‌ربڕینی هه‌سته‌کانی ده‌کرد و چونکه‌ ئه‌و هه‌ستانه‌ هه‌لی ده‌ربڕانیان بۆ نه‌ده‌ڕه‌خسا ورده‌ورده‌ له‌ هه‌ناویدا وشک هه‌ڵده‌گه‌ڕان. ئه‌گه‌ر له‌م باسه‌ قووڵتر بینه‌وه‌ که‌ ئه‌و ته‌نیا له‌ رۆڵی هه‌ستیاری مامۆستادا زۆر تایبه‌ت ده‌رده‌که‌وت و خوو و خده‌یه‌کی له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ توند و زوو تووڕه‌ بوونه‌که‌شی له‌به‌رچاو بگرین، ئه‌سته‌مه‌ بۆ ئه‌م باوکه‌ به‌داخ نه‌بین و به‌ جدی به‌زه‌ییمان پێیدا نه‌یه‌ته‌وه‌، باوکێک که‌ به‌ دڵ ده‌یویست هه‌رچی له‌ده‌ستی دێت بۆ منداڵه‌کانی بیکات و ده‌یکرد و سۆز و خۆشه‌ویستیی ئه‌وان به‌لایه‌وه‌ گه‌لێک پڕ بایه‌خ بوو، به‌ڵام ترسان لێی هه‌میشه‌ ئه‌و شێوه‌ هه‌ستانه‌ی له‌ سه‌رچاوه‌وه‌ ده‌پڕووکاند. هه‌ڵبه‌ت دواتر له‌گه‌ڵ مندڵه‌کانی تریدا وا نه‌بوو. ئه‌وان دلۆڤانانه‌ ئه‌ویان خۆشده‌ویست و منیش ئه‌گه‌رچی وا نه‌بووم، به‌ڵام هه‌میشه‌ ئه‌مگدارانه‌ سه‌رم له‌ رێی بوو.

 

منداڵه‌ گه‌وره‌تره‌کانی میل زۆر له‌وه‌ زیاتر لێی ده‌ترسان که‌ بتوانن خۆشیان بوێت، به‌ڵام ئاشکرایه‌ که‌ جۆن هه‌ستێکی ستایشکارانه‌ی مه‌زنی بۆ باوکی هه‌بوو. له‌راستیدا ژیان له‌لای ئه‌و ته‌نیا له‌و ساته‌ ده‌گمه‌نانه‌دا مانای هه‌بوو که‌ هه‌ستی ده‌کرد ره‌زامه‌ندیی باوکی به‌ده‌ست هێناوه‌.

 

جه‌یمز میل له‌ 1808 له‌گه‌ڵ جێرمی بێنتام، واته‌ باوه‌پیاره‌ی سوودگه‌را بریتانییه‌کان ئاشنا بوو،. له‌و کاته‌دا بێنتام ته‌مه‌نی 60 ساڵ بوو. (له‌ به‌شی دواتردا زیاتر باسی بێنتام ده‌که‌م). جه‌یمز له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا بوو به‌ "سکرتێر"ی بێنتام و بێنتام بۆ یارمه‌تیدان به‌ بنه‌ماڵه‌ی میل له‌و هه‌ژارییه‌ داراییه‌ی سه‌ره‌تایاندا هه‌رچی له‌ ده‌ستی هات بۆی کردن. له‌ 1810 بنه‌ماڵه‌ی میلی له‌ خانوچکه‌یه‌کدا نیشته‌جێ کرد، خانوچکه‌یه‌ک که‌ سه‌رده‌مێک جۆن میڵتۆن تیایدا ده‌ژیا، که‌ له‌ زه‌وییه‌کانی ده‌ورووبه‌ری خانووه‌که‌ی خۆی له‌ ژماره‌ 2ی کوین سکوێر پۆلیس بوو، به‌ڵام ئه‌و خانوچکه‌یه‌ نماوی و ته‌ڕه‌شۆ بوو و ئه‌وان نه‌یانتوانی ماوه‌یه‌کی زۆر له‌وێ بمێننه‌وه‌ و باریان کرد بۆ نیوئینگتن گرین . چوار ساڵ دواتر بێنتام دیسانه‌وه‌ هه‌وڵی دا بیانهێنێته‌وه‌ لای خۆی. خانوویه‌کی له‌ نزیک خانووه‌که‌ی خۆی له‌ ژماره‌ 1ی کوین سکوێر پۆلیس به‌ کرێ گرت و دواتر به‌ نرخێکی که‌م و ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ی حیسابێک له‌ ئارادا هه‌بێت دای به‌ بنه‌ماڵه‌ی میل. ژیانی جۆن ستیوارت میل له‌ ته‌مه‌نی هه‌شت ساڵییه‌وه‌ تا بیست و چوار ساڵی هه‌ر له‌و خانووه‌دا تێپه‌ڕی. هاوینان بێنتام هه‌موو بنه‌ماڵه‌ی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌برد بۆ هاوینه‌ هه‌واره‌کانی، سه‌ره‌تا بۆ بارۆ گرین هاوس له‌ سری هیڵز و دواتر بۆ فۆردابی هه‌وارگه‌یه‌کی جوانی رازاوه‌ به‌ خشڵی تۆدۆری و بیناسازیی ئینیگۆ جۆنز . جۆن به‌ تایبه‌تی له‌ هۆده‌ گه‌وره‌کانی ئه‌و خانووه‌ و ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی ده‌ستی ده‌که‌وت بۆ پیاسه‌ی دوورودرێژ و وردبوونه‌وه‌ له‌ ته‌پۆڵکه‌ به‌رز و نزمه‌کانی ناوچه‌ی گوندیی بریتانیا، چێژی وه‌رده‌گرت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا حه‌زی ده‌کرد گوێ بۆ ده‌نگی ئه‌و ئۆرگه‌ هه‌ڵخات که‌ بێنتام له‌ په‌رستگا ده‌یژه‌نی.

 

جۆن دواتر سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی نێوان باوکی و بێنتام که‌ زۆر به‌ته‌مه‌نتر بوو، نووسی: باوکی من یه‌که‌م بریتانییه‌کی ناودار بوو که‌ بۆچوونه‌ گشتییه‌کانی بێنتامی له‌مه‌ڕ ئه‌خلاق ، حکوومه‌ت و یاسا به‌ته‌واوی وه‌رگرت و ئه‌مه‌ بنه‌مای سروشتیی هاودڵیی ئه‌وان بوو و بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ له‌ قۆناغێکی ژیانی بێنتامدا که‌ زۆر که‌متر له‌ قۆناغه‌کانی دواتر ده‌یهێشت خه‌ڵک سه‌ردانی بکه‌ن، ببنه‌ هاوده‌م و خه‌مخۆری یه‌کتری.

 

ئه‌گه‌رچی جه‌یمز بیرمه‌ندێکی ره‌سه‌نی له‌ ئاست و پله‌ی بێنتامدا نه‌بوو، به‌ڵام که‌سایه‌تیی ئه‌و بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ بازنه‌یه‌کی بچووک له‌ ریفۆرمیسته‌کان له‌ ده‌وری ئه‌و دوانه‌ کۆ ببنه‌وه‌. ئه‌و گرووپه‌ به‌ "رادیکاڵه‌ فه‌لسه‌فییه‌کان" ناویان ده‌رکرد، چونکه‌ بانگه‌شه‌کاری دیموکراسی و ئازادیی ته‌واوی دیالۆگ بوون. ئه‌وان له‌ پێشڕه‌وانی سه‌رده‌می خۆیان بوون، راست به‌ هه‌مان شێوه‌ی فابیانه‌کانی هه‌فتاوپێنج ساڵ دواتر.جه‌یمز له‌ ماوه‌ی ژیانیدا ژماره‌یه‌کی زۆر وتاری نووسی که‌ له‌واندا که‌ڵکی له‌ بۆچوونه‌کانی بێنتام سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌ جیاوازه‌کانی وه‌ک حکوومه‌ت، په‌روه‌رده‌ و فێرکردن، ئازادیی چاپه‌مه‌نی، کۆڵۆنییه‌کان، کاروباری دادوه‌ری و زیندانه‌کان وه‌رده‌گرت. ژماره‌یه‌کی زۆر کتێبیشی نووسی که‌ گرنگترینه‌کانیان بێجگه‌ له‌ مێژووی هیندستان، بنه‌ماکانی ئابووریی سیاسی (1831) و شڕۆڤه‌ی دیارده‌کانی زه‌ینی مرۆیی (1829) بوون.

 

به‌ڵام هه‌موو ئه‌م ده‌ستکه‌وتانه‌ی جه‌یمز میل به‌لایه‌ک، گه‌وره‌ترین داهێنانی ئه‌و له‌ڕاستیدا کوڕه‌که‌ی بوو. به‌ هه‌مان شێوه‌ که‌ جه‌یمز میل پشتی به‌ بێنتام به‌ستبوو، جۆن ستیوارت میلی گه‌نجیش ده‌ست نیشان کرابوو بۆ ئه‌وه‌ی "ببێته‌ جێنشینێکی به‌نرخ بۆ هه‌ردووکیان" بۆ ئاماده‌ کردنی جۆن بۆ گێڕانی وه‌ها رۆڵێک، ره‌نگه‌ قورسترین و به‌رزه‌فڕانه‌ترین ئه‌و راهێنانانه‌ی که‌ پێده‌چێ که‌سێک پێی بدرێت، به‌و درا، راهێنانێک که‌ جۆن ستیوارت میل دواتر له‌ ژیاننامه‌که‌یدا به‌ ورده‌کارییه‌کی زۆره‌وه‌ باسی کرد. په‌روه‌رده‌ و فێرکردنی جۆن هێنده‌ به‌لای جه‌یمزه‌وه‌ گرنگ بوو که‌ له‌ 1812 له‌ کاتی نه‌خۆشییه‌که‌یدا بۆ بێنتامی نووسی:

ئه‌گه‌ر هه‌رکاتێک به‌ر له‌وه‌ی ئه‌م منداڵه‌ بێچاره‌یه‌ ببێته‌ پیاوێک مردم، یه‌کێک له‌و شتانه‌ی که‌ زۆر رۆحم ئازار ده‌دات ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ ناچار ناتوانم زه‌ینی بگه‌یه‌نمه‌ ئه‌و پله‌یه‌ له‌ پێگه‌یشتن که‌ مه‌به‌ستم بوو.

 

له‌ ته‌مه‌نی سێ ساڵیدا جۆنیان فێری زمانی یۆنانی کرد و ماوه‌یه‌ک دواتر توانی به‌و زمانه‌ بخوێنێته‌وه‌ و یه‌که‌م کتێبێک که‌ به‌ زمانی یۆنانی خویندیه‌وه‌ ئه‌فسانه‌کانی ئۆزۆپ بوو. له‌ ته‌مه‌نی هه‌شت ساڵیدا خه‌ریکی فێربوونی لاتین بوو و چه‌ند ده‌قێکیشی به‌م زمانه‌ خوێنده‌وه‌. هه‌موو کاته‌کانی رۆژی به‌ خوێندنه‌وه‌ و پاشان فێرکردنی براکان و خوشکه‌ بچووکتره‌کانی له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی فێریان ببوو ده‌ڕۆیشت. زۆری رق له‌و کاره‌ ده‌بۆوه‌. ئه‌گه‌رچی دواتر دانی به‌وه‌دا نا که‌ هه‌ر ئه‌و کاره‌ ئه‌وی فێر کردوه‌ که‌ چلۆن بابه‌ته‌کان بۆ که‌سانی تر روون بکاته‌وه‌ و شرۆڤه‌یان بکات. که‌ره‌سته‌ی یاری و کتێبی منداڵانی نه‌بوو مه‌گه‌ر چه‌ند دیارییه‌ک که‌ خزم و ناسیاوه‌کان پێیان دابوو و له‌و ناوه‌دا له‌ هه‌موان خۆشه‌ویستتر به‌لایه‌وه‌ کتێبی رۆبینسۆن کرۆزۆ بوو. هاوڕێ و هاویاریی نه‌بوو. باوکی هاموشۆ کردن له‌گه‌ڵ هاوته‌مه‌نه‌کانی لێ سنووردار کردبوو، چونکه‌ " لێبڕاوانه‌ ده‌یویست ئه‌و له‌ژێر ئه‌و کاریگه‌رییه‌ گه‌نده‌ڵه‌ ئاساییه‌ی که‌ کوڕان له‌سه‌ر کۆڕانی تر هه‌یانه‌ بیپارێزێت و نه‌هێڵێت ئاوێته‌ی شێوه‌ قپشۆکییه‌کانی فکر و هه‌ست ببێت" ته‌نیا وه‌رزشه‌که‌شی پیاسه‌ دوورودرێژه‌کانی بوو له‌گه‌ڵ باوکیدا که‌ هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ ده‌بوو ئه‌وه‌ی ئه‌و رۆژه‌ فێری بووه‌ بیڵێته‌وه‌ و قسه‌یان له‌سه‌ر بکات.

 

له‌ ته‌مه‌نی دوازده‌ ساڵیدا جگه‌ له‌ خوێندنی کلاسیکه‌کانی یۆنان و ته‌نانه‌ت ریتۆریقای ئه‌ره‌ستووو جه‌بر و ئه‌ندازه‌ و حسابی دیفره‌نشێڵی خوێند. له‌و کاته‌دا ئه‌و ته‌نانه‌ت "چه‌ند مێژوویه‌ک"یشی نووسیبوو. سه‌ره‌ڕای پێخۆشنه‌بوونی باوکی بۆ خوێندنه‌وه‌ی شیعری ئینگلیزی و هه‌ر به‌و پێیه‌ش شوێنێکی که‌می هه‌بوو له‌ وانه‌کانی جۆندا، باوکی داوای لێده‌کرد جگه‌ له‌ په‌خشان به‌ شیعریش کۆمه‌ڵێک شت بنووسێت، که‌ جۆن رقی له‌م کاره‌ بوو. باوکی ده‌یگوت "هه‌ندێ شت هه‌ن که‌ ده‌کرێ به‌ زمانی نه‌زم و شیعر باشتر ده‌رببڕدرێت و ئه‌و به‌هایه‌ی که‌ خه‌ڵک به‌ گشتی ده‌یده‌ن به‌ نه‌زم و شیعر له‌ به‌های راسته‌قینه‌ی ئه‌وان زیاتره‌ و به‌م پێیه‌ش نووسین به‌ نه‌زم و شیعر نووسین ئه‌وه‌ ده‌هێنێت فێری بی."

 

جۆن له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو شتێک سه‌باره‌ت به‌ زانست چێژی وه‌رده‌گرت، به‌ڵام هیچ ده‌رفه‌تێکی بۆ تاقیکردنه‌وه‌، که‌ ئه‌ویش ده‌یتوانی چێژی پێ ببه‌خشێت، پێنه‌ده‌درا.

 

له‌ ته‌مه‌نی دوازده‌ ساڵیدا لۆژیکی خوێند و فێربوونی لاتینیی له‌ رێگه‌ی وتاره‌ لاتینییه‌کانه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ لۆژیکی قوتابخانه‌یی ده‌ست پێکرد. جۆن ده‌یگوت: "یه‌که‌م کارێکی فکری که‌ له‌ هه‌ر پیشه‌یه‌کدا هانام بۆ ده‌برد، شرءڤه‌ی بۆچوونی ناڕاست و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵه‌کارییانه‌ بوو که‌ له‌ پشته‌وه‌ی هه‌بوو." ماوه‌یه‌ک دواتریش پێداگری له‌وه‌ ده‌کرده‌وه‌ که‌ فێربوونی لۆژیک کارێکی باشه‌ بۆ خوێندکاره‌ گه‌نجه‌کانی فه‌لسه‌فه‌. به‌بۆچوونی ئه‌و به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌وان "ده‌توانن ئه‌و تواناییه‌ به‌ده‌ست بهێنن که‌ به‌ر له‌ گه‌شه‌ی ته‌واوی هێزه‌ فکرییه‌کانی خۆیان، ئاڵۆزی و ورده‌کارییه‌کانی بیره‌ تێکه‌ڵ پێکه‌ڵه‌کان و هه‌ڵگری دژهۆنیی ده‌روونی بناسنه‌وه‌" و فێربوونی لۆژیک "بیرمه‌ندانێکی وردبین به‌رهه‌م ده‌هێنێت که‌ بۆ هه‌ر وشه‌ و هه‌ر دانراوێک مانایه‌کی پڕ به‌ پێست له‌به‌رچاو ده‌گرن. جه‌یمز میل که‌ باوه‌ڕێکی راشکاوی به‌ بنه‌ماکانی سوودگه‌رایی هه‌بوو، له‌سه‌ر سوودی فێربوونی لۆژیک پێداگریی ده‌کرد که‌:

 

ئه‌مه‌ شێوازی نه‌گۆڕ و هه‌میشه‌یی ئه‌و بوو که‌ ناچاری ده‌کردم هه‌ر شتێک که‌ ده‌بوو بخوێنم و فێری بم هێنده‌ی ده‌کرێ باش لێی تێبگه‌م و هه‌ست به‌ سووده‌کانیان بکه‌م، پێی وابوو به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ له‌مه‌ڕ لۆژیکی هه‌ڵسه‌نگێنه‌رانه‌ راسته‌ که‌ نووسه‌رانی خاوه‌نڕا زۆریان گومانیان هه‌بوو له‌ سوودبه‌خش بوونی.

 

جۆن به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر فێربوونی لاتین و یۆنانی، به‌ تایبه‌ته‌ خیتابه‌کان و هه‌ر له‌م کاته‌دا بوو که‌ خوێندنه‌وه‌ی گرنگترین گفتوگۆکانی ئه‌فلاتوونیشی ده‌ست پێکرد. جۆن سه‌باره‌ت به‌ کاریگه‌ری و نفووزی ئه‌فلاتوون له‌سه‌ر باوکی و خۆی نووسیویه‌تی: باوکم خۆی له‌رووی کلتووری فکرییه‌وه‌ زیاد له‌ هه‌موو نووسه‌رێکی تر خۆی به‌ قه‌رزداری ئه‌فلاتون ده‌زانی...و منیش سه‌باره‌ت به‌ خۆم ده‌توانم هه‌ر ئه‌م شه‌هاده‌ته‌ بده‌م.

 

جۆن له‌ ته‌مه‌نی سێزده‌ ساڵیدا ده‌وره‌یه‌کی ته‌واوی ئابووریی سیاسی له‌لای باوکی خوێند. ئه‌و وانانه‌ی که‌ باوکی پێی ده‌گوته‌وه‌، جۆن ده‌بوو به‌ روونی و وردی و پوختی کورتی بکاته‌وه‌ و پاش ئه‌وه‌ کرایه‌ ئه‌رک له‌سه‌ری که‌ کتێبه‌کانی ئادام سمیت و هه‌روه‌ها کتێبێکی تازه‌ش که‌ هاوڕێیه‌کی جه‌یمز، دێڤید ریکاردۆ نووسیبووی، واته‌ بنه‌ماکانی ئابووریی سیاسی و باجبه‌ندی بخوێنێت.

 

وا دیاره‌ جه‌یمز میل چاوه‌ڕوانییه‌کی له‌ راده‌ به‌ده‌ری له‌و کوڕه‌ به‌سته‌زمانه‌ هه‌بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌رچی جۆن سپاسگوزاری ئه‌و په‌روه‌رده‌ و فێرکردنه‌ مه‌زنه‌ی بوو و له‌و بڕوایه‌شدا بوو که‌ "شێوازه‌که‌ی باوکم له‌ بناغه‌وه‌ دروست بوو و ئه‌نجامیشی هه‌بوو"، به‌ڵام سکاڵای له‌وه‌ هه‌بوو که‌ باوکی "زۆربه‌ی جاره‌کان و له‌ڕاده‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ی که‌ ده‌ره‌قه‌تی نه‌ده‌هاتم و به‌ڕاستیش له‌ توانای مندا نه‌بوو، تووڕه‌ ده‌بوو..." له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا جۆن باوکی له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆر لۆمه‌ نه‌ده‌کرد، چونکه‌ له‌و بڕوایه‌دا بوو "شاگردێک که‌ داوای کارێکی لێنه‌کرێت و ده‌ره‌قه‌تی نه‌یه‌ت، هیچکات هه‌موو ئه‌وشتانه‌ی داوای لێده‌کرێت ئه‌نجامیان نادات." جۆن دواتر نیگه‌رانیی خۆی بۆ تێڕوانێکی پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ربڕی" "له‌ فێرکاریی مۆدێرندا ده‌یانه‌وه‌ێ ئه‌وه‌ی که‌ پێویسته‌ منداڵان فێری بن، هێنده‌ی ده‌کرێ به‌ هاسان و سه‌رنجڕاکێش بیانخه‌نه‌ به‌ر ده‌ستی منداڵه‌کان و ئه‌م نیگه‌رانییه‌ له‌ ئارادا هه‌یه‌ که‌ نه‌وه‌یه‌ک په‌روه‌رده‌ بکرێت که‌ ئیتر نه‌توانێت هیچ کارێک که‌ به‌دڵی نه‌بێت ئه‌نجام بدات."

 

له‌ چوارده‌ ساڵیدا "وانه‌" ره‌سمییه‌کانی جۆن ته‌واو بوون و له‌م کاته‌دا بوو براکه‌ی جێرمی بێنتام، سێر سمیۆئێل، بانگێهشتی کرد که‌ بۆ ماوه‌ی ساڵێک میوانی ئه‌و و بنه‌ماڵه‌که‌ی له‌ فه‌ڕه‌نسا بێـت. له‌م کاته‌وه‌ به‌دوا ئه‌گه‌رچی هه‌ڵه‌کارییه‌کانی ئه‌و له‌ژێر کۆنترۆڵ و رێنماییه‌کان باوکیدا به‌رده‌وام بوو، به‌ڵام ئیتر ناچار نه‌بوو وانه‌ی ره‌سمی بخوێنێت.

 

میل له‌ ژیاننامه‌دا به‌و ئه‌نجامه‌ ده‌گات که‌ به‌هۆی ئه‌و راهێنانه‌ ره‌سمییه‌وه‌ که‌ له‌ باوکی وه‌رگرتبوو، کاتێ چووه‌ واری ژیانه‌وه‌، "چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ک له‌ هاوسه‌رده‌مه‌کانی له‌پێش بوو." به‌ڵام جۆن له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ خۆی به‌ مه‌زنتر له‌وانی تر نه‌ده‌زانی.

 

تاکه‌ بۆچوونێک که‌ سه‌باره‌ت به‌ خۆم بووم ئه‌وه‌ بوو که‌ له‌ خوێندنه‌وه‌کانی خۆم له‌دوام، چه‌نکه‌ هه‌میشه‌ به‌ پێوه‌ری ئه‌وه‌ شتانه‌ی باوکم چاوه‌ڕوانی هه‌بوو، خۆم به‌ له‌دوا ده‌زانی.

 

جۆن ستیوارت میل له‌و بڕوایه‌دا بوو "هه‌ر کوڕ یان هه‌ر کچێکی خاوه‌ن توانایی و له‌شساخی" ده‌یتوانی ده‌ره‌قه‌تی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ بێت که‌ من ده‌مکرد، چونکه‌ له‌خۆبوردوانه‌ له‌و بڕوایه‌دا بوو که‌ تواناییه‌ سروشتییه‌کانی ئه‌و "ئه‌گه‌ر له‌ ئاستی مامناوه‌نددا نه‌بێت زیاتر نییه‌." ئه‌وه‌ی به‌لای ئه‌وه‌وه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ و فێرکردنی ئه‌ودا ناوازه‌ بوو ئه‌وه‌ بوو که‌ هیچکات زه‌ینی ئه‌ویان له‌ "زانیاریی په‌تی و به‌ بۆچوون و رسته‌گه‌لی دیتران که‌ڵه‌که‌ نه‌کرد"، به‌ڵکوو به‌جێی ئه‌وه‌ رێگه‌یان پێدا به‌ بۆچوونی تایبه‌ت به‌ خۆی بگات:

 

باوکم هیچکات رێگه‌ی نه‌ده‌دا ئه‌وه‌ی فێری ده‌بووم دابه‌زێته‌ سه‌ر ئاستی ته‌نیا کۆمه‌ڵێک شتی ئه‌زبه‌ر کراو. هه‌وڵی ده‌دا تێگه‌یشتن و ده‌رک کردن هاوپێی هه‌موو هه‌نگاوه‌کانی راهێنانه‌که‌ بێت و ته‌نانه‌ت پێشیشی بکه‌وێت. هه‌ر شتێک که‌ ده‌کرا به‌ بیرکردنه‌وه‌ پێی بگه‌م هیچکات بۆم نه‌ده‌گوترایه‌وه‌ تا ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ر گیان که‌نشتێک بێت خۆم پێی بگه‌م.

 

یه‌کێک له‌ لایه‌نه‌ جێ قسه‌وباسه‌کانی په‌روه‌رده‌ و فێرکردنی جۆن ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌بێ هیچ باوه‌ڕێکی مه‌زهه‌بی په‌روه‌رده‌ کرا. باوکی نه‌ک ته‌نیا ئه‌م باوه‌ڕه‌ی " جیهانێکی له‌م چه‌شنه‌ لیپاولیپ له‌ شه‌ڕئه‌نگێز، ئافرێنراوی داهێنه‌رێکی خاوه‌ن توانایی بێ سنوور و که‌وشه‌ن و خێری په‌تییه‌"ی به‌ ئه‌سته‌م ده‌زانی، به‌ڵکوو ئایینی به‌ "گه‌وره‌ترین دوژمنی ئه‌خلاق" ده‌زانی. ئه‌و سکاڵای له‌وه‌ هه‌بوو که‌ ئایین بوونه‌وه‌رێکی کردۆته‌ نموونه‌ی خێر و چاکه‌ی رووت و دۆزه‌خی دروست کردووه‌:

 

بوونه‌وه‌رێکی خاوه‌ن پێش وشیاریی بێهه‌ڵه‌ و به‌و پێیه‌ش به‌ ئانقه‌ست جۆری مرۆڤی وه‌ها ئافراندووه‌ که‌ زۆربه‌یان چاره‌نووسێکی جگه‌ له‌ ئازار و عه‌زابی ترسناک و هه‌میشه‌یییان نییه‌.

 

جه‌یمز میل ده‌ڵێ ئه‌وه‌ نه‌ک ته‌نیا ناشیرین و قێزه‌ونه‌ و شتێکه‌ که‌ ئیمانداران به‌و "وه‌یلانییه‌ فکرییه‌یانه‌وه‌" له‌ تێگه‌یشتنیدا کڵۆڵن، به‌ڵکوو هه‌تا ئه‌و کاته‌ی خه‌ڵک له‌ودا به‌دوای ئه‌خلاقدا ده‌گه‌ڕێن، " ئه‌خلاق هه‌روا وه‌ک خوویه‌ک و نه‌ریتێکی کوێرانه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، به‌بێ هیچ پره‌نسیپێکی راشکاوانه‌وه‌، به‌بێ هیچ هه‌ستێکی پته‌و که‌ بتوانێت ببێته‌ رێنوێنی."

 

میل له‌ ژیاننامه‌دا ده‌نووسێَت له‌ ئه‌نجامی ئه‌م په‌روه‌رده‌ دژه‌ ئایینییه‌: له‌م وڵاته‌ من یه‌کێک له‌و نموونه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی ئه‌و که‌سانه‌م که‌ ده‌ستم له‌ باوه‌ڕی ئایینی دانه‌شۆردووه‌، به‌ڵکوو هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ت و له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هیچ باوه‌ڕێکم نه‌بووه‌، من به‌ تێڕوانینێکی نه‌رێنی بۆ باوه‌ڕی ئایینی راهاتووم.

 

ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ جه‌یمز میل له‌ بواری ئایین و مه‌زهه‌بدا گواستییه‌وه‌ بۆ کوڕه‌که‌ی ده‌یتوانی کێشه‌ بۆ جۆن بنێته‌وه‌، چونکه‌ خه‌ڵکانی تر ئه‌و جۆره‌ بیر و باوه‌ڕ و هه‌ستانه‌یان به‌ سووکایه‌تی ده‌زانی. ته‌نیا له‌ سایه‌ی " هاموشۆی که‌م بۆ لای نه‌ناسیاوه‌کان و به‌تایبه‌تی ئه‌و که‌سانه‌ی پێده‌چوو سه‌باره‌ت به‌ ئایین قسه‌ی له‌گه‌ڵ بکه‌ن"، جۆن " نه‌که‌وته‌ به‌رده‌م هه‌ڵبژاردن له‌ نێوان دان پێدانانی ئاشکرا ]به‌ بێخودایی[ یان ریاکاری." جۆن ستیوارت میل به‌ درێژایی ژیانی هه‌میشه‌ دڵگران و ناڕه‌حه‌تی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئۆتۆماتیکییه‌ بوو که‌ خه‌ڵک له‌نێوان ره‌ت کردنه‌وه‌ی ئایین و "دڵڕه‌شی و بیرتاریکی"دا دروستی ده‌که‌ن. به‌هۆی ئه‌م ده‌مارگرژییه‌یه‌ که‌ بێخوداکان ناچارن له‌مه‌ڕ باوه‌ڕه‌که‌یان بێده‌نگی بگرنه‌به‌ر. میل پێیوابوو:

 

جیهان له‌وه‌ سه‌ری سووڕ ده‌مێنێت ئه‌گه‌ر تێبگات چ ژماره‌یه‌کی به‌رچاو له‌و پرشنگدارترین که‌سانه‌ی مایه‌ی به‌خته‌وه‌رین Ðته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ له‌سه‌ر زاران به‌ زانایی و چاکه‌کاری ناویان ده‌رکردووه‌- له‌ دین و ئیمان دڕدۆنگ بوون...

 

شه‌وی به‌ر له‌ سه‌فه‌ره‌که‌ی جۆن بۆ فه‌ڕه‌نسا له‌ 1820، جه‌یمز هه‌وڵی دا ئاماده‌ی بکات بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و په‌رچه‌کردارانه‌ی که‌ په‌روه‌رده‌ نائاساییه‌که‌ی ئه‌و پێده‌چوو بیانهێنێته‌ ئاراوه‌. پێی گوت: کاتێ له‌گه‌ڵ که‌سانێکی تازه‌ ئاشنا ده‌بی زۆر زوو ده‌زانن گه‌لێ شتت فێر کراوه‌ که‌ له‌ حاڵه‌تی ئاساییدا که‌سانی هاوته‌مه‌نی تۆ لێیان بێئاگان و "زۆر که‌س حه‌ز ده‌که‌ن له‌و باره‌یه‌وه‌ قسه‌ت له‌گه‌ڵ بکه‌ن و دنیایه‌ک تاریفت ده‌که‌ن و شووتی له‌ بن هه‌نگڵت ده‌هاوێن." به‌ڵام جۆن له‌ ژیاننامه‌دا ده‌نووسێت جه‌یمز ئه‌م گفتوگۆیه‌ی له‌گه‌ڵ کوڕه‌که‌یدا به‌م شێوه‌یه‌ کۆتایی پێهێنا:

 

]باوکم پێی گوتم[ ئه‌وه‌ی من له‌ خه‌ڵکی زیاتر ده‌یزانم نابێ به‌ حیسابی لێوه‌شاوه‌یی خۆمی دابنێم، به‌ڵکوو ده‌بێ بزانم ئه‌وانه‌ ده‌ره‌نجامی جیاوکێکی زۆر ناوازه‌ بووه‌ که‌ به‌خت هێناویه‌ته‌ سه‌ر رێم، ئه‌وه‌ش که‌ باوکێکم هه‌بووه‌ توانیویه‌تی په‌روه‌رده‌م بکات و ئاماده‌ بووه‌ کات و ماندووبوونی پێویست ته‌رخان بکات هۆکارێک نییه‌ بۆ سه‌رفرازیی من که‌ له‌ خه‌ڵکێک زیاتر ده‌زانم که‌ وه‌ها جیاوکێکیان نه‌بووه‌، به‌ڵکوو ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ نه‌بوایه‌ ده‌بووه‌ هۆی سه‌رشۆڕییه‌کی گه‌وره‌ بۆ من.

 

ئه‌و یه‌ک ساڵه‌ی جۆن له‌ فه‌ڕه‌نسا تێیپه‌ڕاند ساڵێکی باش و خۆش بوو. بۆ یه‌که‌م جار تامی ئازادیی چه‌شت و ساڵێکی ته‌واو "هه‌وای ئازاد و ژیانبه‌خشی ژیانی ئورووپایی" هه‌ڵمشت. زۆربه‌ی کاته‌کانی بۆ درێژه‌دان به‌ خوێندنه‌وه‌کانی ته‌رخان ده‌کرد و باسی ورده‌کاریی ئه‌و کارانه‌ی که‌ کردبووی بۆ باوکی ده‌نووسی، به‌ڵام بنه‌ماڵه‌ی بێنتام پێداگر بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و شمشێربازی و سوارچاکیش فێر بێت، که‌ جۆن چێژی له‌ هیچکامیان وه‌رنه‌ده‌گرت. تاکه‌ شتێک که‌ له‌سه‌ر پێداگریی ئه‌وان فێری بوو و خۆیشی به‌لایه‌وه‌ سه‌یر و سه‌رسووڕهێنه‌ر بوو و خولیاشی بوو، سه‌ماکردن بوو. جۆن زمانی فه‌ڕه‌نسیش فێر بوو و ده‌قه‌ کلاسیکه‌کانی ئه‌ده‌بیاتی فه‌ڕه‌نسای خوێنده‌وه‌. کاتێکی زۆریشی له‌گه‌ڵ کوڕی گه‌وره‌ی بێنتام، جۆرج، به‌سه‌ر ده‌برد که‌ ئه‌وی به‌ چێژوه‌رگرتن له‌ هه‌ڵگرتنه‌وه‌ی گژوگیاکان له‌ سه‌یرانه‌ دوور و درێژه‌کانیاندا ئاشنا کرد. ئه‌و کاره‌ له‌وه‌دوای ژیانی جۆنیش بوو به‌ به‌شێک له‌ سه‌رگه‌رمییه‌کانی.

 

بنه‌ماڵه‌ی بێنتام له‌ماوه‌ی ئه‌و یه‌ک ساڵه‌دا ته‌نیا له‌ یه‌ک شوێن نیشته‌جێ نه‌بوون. جۆن له‌گه‌ڵ ئه‌واندا له‌ پۆمپیانه‌وه‌ سه‌فه‌ری کرد بۆ پیرنه‌ و له‌وێدا که‌فوکوڵێکی له‌ دڵی خۆیدا بۆ شاخ و کوێستان په‌یدا کرد. پاشانیش رۆیشتن بۆ مڵکێک له‌ نزیک مۆن پۆلیه‌ . جۆن له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگ مانه‌وه‌یان له‌ مۆن پۆلیه‌ چه‌ند خولێکی له‌ زانکۆی زانسته‌کانی ئه‌وێ تێپه‌ڕاند و له‌گه‌ڵ خوێندکارێکی فه‌ڕه‌نسیدا که‌ هاوته‌مه‌نی خۆی بوو بوو به‌ هاوڕێ.

 

جۆن به‌تایبه‌تی که‌وته‌ ژێر کاریگه‌ریی لێدی بێنتام که‌ زۆر شایان و لێوه‌شاوه‌ و خانه‌دان بوو و کچی کیمیازانێکی به‌ناوبانگ بوو. لێدی بێنتام سه‌رۆکی بێ ئه‌ملاو ئه‌ولای بنه‌ماڵه‌که‌ی بوو. ئه‌م پێچه‌وانه‌ییه‌ی رۆڵی ژن و پیاو له‌ بنه‌ماڵه‌دا له‌چاو ئه‌و شته‌ی جۆن له‌ بنه‌ماڵه‌که‌ی خۆیدا دیتبووی، چاوی ئه‌وی به‌ڕووی ئه‌و تواناییانه‌دا که‌ ده‌کرێ له‌ ژندا بدۆزرێته‌وه‌ کرده‌وه‌. شتێکی تر که‌ به‌ قورسی کاری تێکرد "خوێنگه‌رمی و دلۆڤانیی ئاشکرا له‌ په‌یوه‌ندییه‌ که‌سانه‌کانی فه‌ڕه‌نسییه‌کاندا" بوو که‌ به‌بۆچوونی ئه‌و راست به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و خووه‌ی بریتانییه‌کان بوو که‌ " جۆرێک هه‌ڵسوکه‌وتیان ده‌کرد وه‌ک بڵێی هه‌موو که‌س (جگه‌ له‌ ژماره‌یه‌کی زۆر که‌م) یان دوژمنن یان حه‌پۆل."

 

جۆن کاتێک گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ بریتانیا باوکی تازه‌ کۆتایی به‌ کتێبی بنه‌ماکانی ئابووریی سیاسییه‌که‌ی هێنابوو. باوکی داوای له‌ جۆن کرد هه‌موو په‌ره‌گرافه‌کانی بۆ کورت بکاته‌وه‌، کارێک که‌ جێرمی بێنتام له‌گه‌ڵ هه‌موو نووسراوه‌کانیدا ده‌یکرد، "بۆ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر هاسانتر بتوانێت رێکوپێکی و پۆلێنی ئه‌ندێشه‌کانی و شێوه‌ی گشتیی رێکخستن و شیکردنه‌وه‌یان دابین بکات و پێیاندا بچێته‌وه‌." ماوه‌یه‌کی که‌م دوای ئه‌وه‌ جۆن رووی کرده‌ توێژینه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا که‌ هه‌روه‌ک خۆی له‌ ژیاننامه‌دا ده‌نووسێت: "که‌فوکوڵێکی زۆری پێدا." له‌ زستانی 1821-1822 "یاسای رۆمی"ی خوێنده‌وه‌ ئه‌ویش له‌گه‌ڵ جۆن ئاستین "که‌ باشترین ئه‌ندێشه‌کانی بێنتامی هه‌ڵگرتبوو و له‌ سه‌رچاوه‌ی تره‌وه‌ و به‌ فکری خۆیشی گه‌لێک شتی پێ زیاد کردبوو."

 

له‌ ده‌ستپێکی ئه‌و خوێندنه‌وانه‌دا، ئێستا که‌ هه‌موو راهێنانه‌کان، جۆنیان بۆ وه‌رگرتنی "پره‌نسیپی سوود" ئاماده‌ کردبوو، جه‌یمز هه‌وڵیدا بۆ یه‌که‌مجار راسته‌وخۆ تامی ئه‌ندێشه‌کانی جێرمی بێنتامی پێ بچێژێت. ئه‌و کتێبه‌ سێ به‌رگییه‌که‌ی دۆمۆن ی که‌ شیکردنه‌وه‌ و وه‌رگێڕدراوی به‌شێک له‌ به‌رهه‌مه‌ بڵاوکراوه‌کانی بێنتام بوو (تێزێک سه‌باره‌ت به‌ یاسادانانی مه‌ده‌نی و سزایی )دا به‌ جۆن بیخوێنێته‌وه‌. جۆن دواتر نووسی که‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ "قۆناغێکی تازه‌ بوو له‌ ژیانمدا، خاڵێکی وه‌رچه‌رخان بوو له‌ په‌روه‌رده‌ی زه‌ینیی مندا." له‌ ژیاننامه‌دا سه‌باره‌ت به‌ کاریگه‌ریی سه‌رسووڕهێنه‌ری ئه‌و تێزه‌ له‌سه‌ر ژیانی، ده‌نووسێت:

 

ئه‌وه‌ی به‌ قورسی کاری تێکردم، به‌شێکی بوو که‌ له‌وێدا بێنتام له‌مه‌ڕ داوه‌ریی له‌سه‌ر شێوه‌ باوه‌کانی به‌ڵگاندن له‌ ئه‌خلاقیات و یاساداناندا، که‌ له‌ ده‌سته‌اژه‌گه‌لی وه‌ک "یاسای سروشتی"، "ئه‌قڵی سه‌لیم"، "تێگه‌یشتنی ئه‌خلاقی"، "راستگۆیی سروشتی" و هتد هه‌ڵده‌هێنجران، دواوه‌ و ئه‌وانه‌ی به‌ دۆگماتیزمێکی ده‌مامکدار زانیبوو که‌ باوه‌ڕه‌کانی به‌سه‌ر ئه‌وانیتردا ده‌سه‌پێنێت... به‌رله‌وه‌ نه‌مزانیبوو که‌ بنه‌ماکانی بێنتام خالی کۆتایی دکوتێته‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌وانه‌. ئه‌و هه‌سته‌ به‌سه‌رمدا زاڵ بوو که‌ ئیتر هه‌موو فیلسووفه‌کانی پێشووی ئه‌خلاق له‌ بڕست که‌وتوون و ئه‌م بنه‌مایانه‌ خاڵی ده‌ستپێکی سه‌رده‌مێکی تازه‌یه‌ له‌ جیهانی هزردا. ئه‌وه‌ی ئه‌م هه‌سته‌ی منی به‌گوڕتر ده‌کرد، شێوازی بێنتام بوو که‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ پره‌نسیپی به‌خته‌وه‌ریی له‌مه‌ڕ ئه‌خلاقی بوونی کرداره‌کان، له‌ چوارچێوه‌یه‌کی زانستیدا ده‌خسته‌ به‌رده‌ست. که‌ زیاتر چوومه‌ پێش دیتم ئه‌م روونیی ئه‌ندێشه‌یه‌ زیاتر و زیاتر ده‌بێت و خه‌ریکه‌ ئیلهامبه‌خشترین ئاسۆکان له‌مه‌ڕ چاکسازیی کرده‌کیی کاروباری مرۆیی واڵا ده‌بێت...

 

کاتێ له‌ دوا به‌رگی تێزه‌که‌ بوومه‌وه‌، ببوومه‌ مرۆڤێکی تر... ئێستا ئیتر خۆم خاوه‌نی باوه‌ڕێک بووم، رێڕه‌وێک، ئامۆژه‌یه‌ک، فه‌لسه‌فه‌یه‌ک. له‌راستیدا له‌ باشترین مانای ئه‌م وشه‌یه‌دا، ئایینێکم هه‌بوو که‌ هی خۆم بوو....به‌ ئاشکرایی ده‌مدیت ئه‌و ئامۆژه‌یه‌ چ گۆڕانێکی گه‌وره‌ له‌ بارودۆخی مرۆییدا دروست ده‌کات..ئاسۆی ئه‌و چاکسازییانه‌ی که‌ بێنتام ئاوه‌ڵای کردبوو هێنده‌ به‌رفراوان و پرشنگدار بوو که‌ رووناکی به‌ ژیانم ببه‌خشێت و بیچمێکی یه‌کجاره‌کی به‌ ئاواته‌کانم بدات.

 

جۆن دوای ئه‌وه‌ هه‌رچی له‌ نووسراوه‌کانی بێنتام له‌به‌ر ده‌ستدا هه‌بوو خوێنده‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ رێنوێنیی باوکی، کۆمه‌ڵێک ده‌قی پێشکه‌وتووی له‌بواری "ده‌روونناسیی شیکارانه‌" خوێنده‌وه‌. به‌رهه‌مه‌کانی لۆک، هێلڤسیۆس، هارتلی، بارکلی، هیوم، رید و که‌سانێکی تری خوێنده‌وه‌، هه‌روه‌ها کتێبێک له‌ژێر ناوی شرۆڤه‌ی کاریگه‌ریی ئایینی سروشتی له‌سه‌ر به‌خته‌وه‌ریی ئه‌م دنیایی مرۆڤ ، که‌ که‌سێک به‌ ناوی خوازراوی ریشار بۆشان بڵاوی کردبۆوه‌. ئه‌و کتێبه‌ش کاریگه‌ریی قووڵی له‌سه‌ر جۆن دانا، چونکه‌ له‌سه‌ر ره‌خنه‌ له‌ به‌سوودبوونی باوه‌ڕی ئایینی ده‌ڕۆیشت.

 

جۆن له‌ هاوینی 1882 به‌دواوه‌، واته‌ له‌و کاته‌وه‌ که‌ یه‌که‌م وتاری لۆژیکیی خۆی نووسی، "په‌روه‌رده‌ی فکریی خۆی زیاتر له‌ خوێندنه‌وه‌ به‌ نووسین درێژه‌ پێدا" له‌و کاته‌دا ته‌نیا ده‌یتوانی "لۆژیکگه‌لی وشک" بخاته‌ روو، جگه‌ له‌وه‌ ئێستا ئیتر له‌گه‌ڵ هاوڕێ بلیمه‌ته‌کانی باوکیدا زیاتر ده‌که‌وته‌ قسه‌ و وای هه‌ست ده‌کرد ئیتر ته‌نیا "شاگردێکی به‌ر ده‌ستی مامۆستاکان" نییه‌، به‌ڵکوو "پیاوێکه‌ له‌نێو پیاواندا".

 

له‌ زستانی 1822-1823، جۆن کۆمه‌ڵه‌یه‌کی له‌ گه‌نجان پێکهێنا که‌ پره‌نسیپی سوودیان به‌ "پێوه‌ری خۆیان له‌ ئه‌خلاق و سیاسه‌تدا" ده‌زانی. ئه‌وان ماوه‌ی سێ ساڵ و نیو هه‌موو دوو هه‌فته‌ جارێک کۆ ده‌بوونه‌وه‌. جۆن بیری لێکرده‌وه‌ باش ده‌بێت ئه‌و گرووپه‌ ناو بنێت "ئه‌نجومه‌نی سوودگه‌رایی" و وشه‌ی "سوودگه‌رایی" به‌م شێوه‌یه‌ له‌ نێو کۆمه‌ڵه‌یه‌کی بچووکدا که‌وته‌ سه‌ر زمان. هه‌ڵبه‌ت جۆن ئاشکرای کرد که‌ ئه‌و وشه‌یه‌ی له‌ رۆمانی گاڵت ، ساڵنامه‌ی خه‌ڵکی قه‌شه‌ نشینێک وه‌رگرتووه‌.

 

له‌ مانگی مه‌ی 1823، جه‌یمز کارێکی بۆ جۆن له‌ کۆمپانیای هیندی خۆرهه‌ڵاتی له‌ به‌ڕێوبه‌رایه‌تیی لێکۆڵینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌کانی هیندی جێبه‌جێ کرد، ئه‌و سه‌ره‌تا راسته‌وخۆ له‌ژێر چاودێریی باوکیدا کاری ده‌کرد و یاریده‌ده‌ری ئه‌و بوو، به‌ڵام سه‌رئه‌نجام دوو ساڵ به‌ر له‌ داخرانی کۆمپانیای هیندی خۆرهه‌ڵاتی له‌ 1858 و خانه‌نشین بوونه‌ ئیجبارییه‌که‌ی، بوو به‌ لێکۆڵه‌ری گشتی. جه‌یمز ئه‌م پیشه‌یه‌ی بۆیه‌ بۆ کوڕه‌که‌ی هه‌ڵبژارد که‌ ده‌رفه‌تی پێویستی بۆ نووسین و بیرکردنه‌وه‌ هه‌بێت. جه‌یمز ئاواته‌خواز بوو کوڕه‌که‌ی نه‌ک ته‌نیا له‌سه‌ر چاره‌نووسی بریتانیا به‌ڵکوو له‌سه‌ر چاره‌نووسی جیهان کاریگه‌ر بێت. جۆن ستیوارت میل ورده‌ورده‌ بۆی ده‌رکه‌وت به‌ نووسینی کتێبگه‌لێک له‌و چه‌شنه‌ی خۆی ده‌یویست بژیوی ژیان ده‌سته‌به‌ر نابێت و ئه‌و پیشانه‌ی تریش که‌ به‌لایه‌وه‌ سه‌رنجڕاکێش بوون وه‌ک کاندیداتۆریی پارلمانی بریتانیا، کات و ده‌رفه‌تێکی بۆ نووسین و بیرکردنه‌وه‌ نه‌ده‌هێشته‌وه‌، که‌واته‌ به‌وه‌ گه‌یشت که‌ ئه‌و پیشه‌یه‌ش "ئه‌وه‌نده‌ بواری فکریی هه‌یه‌ که‌ ته‌نیا پیشه‌یه‌ک نه‌بێت وه‌ک قوڕه‌کاری و له‌ هه‌مان کاتیشدا هێنده‌ فکر و ماندووبوونی ناوێت که‌ گوشار بخاته‌ سه‌ر توانا فکرییه‌کانی." جگه‌ له‌وه‌ ئه‌و پیشه‌یه‌ ئه‌زموونێکیشی له‌ کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌وڵه‌تی پێده‌دا که‌ بۆ ئه‌و که‌ به‌ته‌ما بوو ببێته‌ تیۆریساز، جێگه‌ی نرخ و بایه‌خ بوو:

 

به‌ کرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ گرفته‌کانی کاریگه‌ری دانان له‌سه‌ر رای گشتی، پێویستییه‌کانی ئاشته‌وایی، هونه‌ری قوربانی کردنی شته‌ لاوه‌کییه‌کان بۆ پاراستنی شته‌ سه‌ره‌کییه‌کان، ئاشنا بووم. فێر بووم کاتێک ناکرێ هه‌موو شت پێکه‌وه‌ به‌ده‌ست بهێنرێت، چلۆن لایه‌نی زۆری ئه‌وه‌ی ده‌گونجێت بکرێته‌ ئامانج.

 

خراپیی گه‌وره‌ی ئه‌م پیشه‌یه‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ ناچاری ده‌کرد له‌ بریتانیا بمێنێته‌وه‌ و له‌ ساڵدا ته‌نیا یه‌ک مانگی مۆڵه‌ت هه‌بوو. سه‌فه‌ره‌که‌ی جۆن بۆ فه‌ڕه‌نسا حه‌ز و مه‌یلی ژیان کردن له‌ ژینگه‌ی لادێیی و سه‌فه‌ر کردنی له‌ودا بزواندبوو.

 

جۆن هه‌ر له‌و ساڵه‌وه‌ که‌ کارکردنی له‌ کۆمپانیای هیندی خۆرهه‌ڵاتی ده‌ستپێکرد، ده‌ستی به‌ نووسین له‌نێو رۆژنامه‌کانیشدا کرد. سه‌ره‌تا نامه‌ی بۆ سه‌رنووسه‌ر ده‌نووسی: هه‌ندێک له‌و نامانه‌ که‌ سه‌باره‌ت به‌رگری له‌ ئازادیی بڵاوکرانه‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ بیر و باوه‌ڕێک سه‌باره‌ت به‌ ئایین بوون، له‌ مۆرنینگ کرۆنیکل و به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ چاپ ده‌کران. مۆرنینگ کرۆنیکڵ که‌ سه‌رنووسه‌ره‌که‌ی جۆن بله‌ک بوو، رۆژ له‌گه‌ڵ رۆژ زیاتر ده‌بوو به‌ راگه‌یه‌نه‌رێک بۆ بره‌ودان به‌ بیر و باوه‌ڕی رادیکاڵه‌ سوودگه‌راکان.

 

وێستمینستر رڤیو یش که‌ بێنتام له‌ 1823 دایمه‌زراندبوو حاڵه‌تێکی هه‌ر له‌و شێوه‌یه‌ی هه‌بوو و "له‌ فه‌لسه‌فه‌ و سیاسه‌تدا پێگه‌یه‌کی گه‌لێک مه‌زنتر له‌وه‌ی پێشتر هه‌یبوو ده‌یدا به‌ قوتابخانه‌ی بێنتام له‌ رای گشتیدا و دوای ئه‌وه‌ ئیتر هیچکات پێگه‌یه‌کی له‌و شێوه‌یه‌ی به‌ده‌ست نه‌هێنا." جۆن له‌ هه‌موان زیاتر له‌و بڵاوکراوه‌یه‌دا بابه‌تی ده‌نووسی و سه‌رجه‌م سێزده‌ وتاری تێدا بڵاو کرده‌وه‌.

 

"رادیکاڵه‌ سوودگه‌راکان" له‌ روانگه‌کانیاندا به‌ ته‌واوی هاوده‌نگ نه‌بوون. جۆن ستیوارت میل له‌ ژیاننامه‌که‌یدا باس له‌ یه‌کێک له‌ خاڵه‌کانی ناکۆکیی باوکی و خۆی و هاوڕێکانی ده‌کات و ده‌ڵێ:

 

باوکم له‌و بڕوایه‌دایه‌ ده‌کرێ ژنان له‌ مافی ده‌نگدان بێبه‌ش بکرێن به‌بێ ئه‌وه‌ی کارێکی له‌م جۆره‌ هیچ دژوازییه‌کی له‌گه‌ڵ حکوومه‌تی باشدا هه‌بێت، چونکه‌ حه‌زه‌کانی ژنان هه‌مان حه‌زه‌کانی مێرده‌کانیانه‌. من و هه‌موو هاوبیره‌کانم به‌ توندی دژی ئه‌م ئامۆژه‌یه‌ین.

 

جۆن باوه‌ڕی وابوو "هه‌ر به‌ڵگه‌یه‌ک که‌ بۆ به‌خشینی مافی ده‌نگدان بۆ هه‌ر که‌سێک ده‌هێنرێته‌وه‌، پێویست ده‌کات ئه‌و مافه‌ له‌ ژنانیش زه‌وت نه‌کرێت." ئه‌و دڵخۆش بوو به‌وه‌ی بێنتامیش له‌م پرسه‌ گرنگه‌دا له‌گه‌ڵی هاوده‌نگه‌.

 

له‌و قۆناغه‌ی ژیاندا جۆن به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتبوو که‌ بۆته‌ "ماشێنێکی لۆژیکی"ی بێنتامی. ئه‌و هه‌مان ئه‌و به‌دگومانییه‌ی باوکی و بێنتامی له‌مه‌ڕ هه‌ست و سۆزه‌کان و هێزی خه‌یاڵ و به‌ سووک زانینی شیعری به‌ میرات هه‌ڵگرتبوو Ðبێنتام ده‌یگوت: "شیعر به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌ی راسته‌قینه‌یه‌."

 

له‌ 1825 بێنتام داوای له‌ جۆن کرد به‌ به‌رهه‌مه‌ پێنج به‌رگییه‌که‌یدا که‌ چه‌ندین ساڵ پێشتر نووسیبووی (بنه‌مای ئه‌قڵانیی شه‌هاده‌ته‌ دادوه‌رییه‌کان) دا بچێته‌وه‌. ئه‌و کاره‌ ماوه‌ی یه‌ک ساڵی ته‌واو هه‌موو کاته‌ به‌تاڵه‌کانی پڕ کرده‌وه‌، به‌ڵام جۆن پێیوابوو ئه‌و کاره‌ بایی ئه‌وه‌ بووه‌ کاتێکی وای بۆ ته‌رخان بکرێت، چونکه‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ "شیکردنه‌وه‌ی ته‌واوی به‌شی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی ئه‌ندێشه‌کانی بێنتام"ی له‌خۆ گرتبوو و "ده‌ستپێکێکی زۆرباشیش بوو بۆ به‌هێزکردنی توانایی داهێنان."

 

جۆن له‌پاڵ پێداچوونه‌وه‌ و نووسین بۆ وێستمینستر رڤیو، له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌کانیشی به‌رده‌وام بوو. فێری ئه‌ڵمانی بوو و گرووپێکی بچووکی توێژینه‌وه‌ی پێکهێنا که‌ ئابووریی سیاسی و پاشان لۆژیکی هه‌ڵسه‌نگێنه‌رانه‌ و سه‌رئه‌نجام ده‌روونناسیی شیکارانه‌ی خسته‌ به‌رنامه‌ی کاری خۆیه‌وه‌. قسه‌ و باسه‌کانی ئه‌و گرووپه‌ سه‌باره‌ت به‌ لۆژیک، بیرۆکه‌ی نووسینی کتێبێکی سه‌باره‌ت به‌ لۆژیک پێدا. میل له‌و بڕوایه‌دا بوو ئه‌و گرووپه‌ توێژینه‌وه‌ییه‌ رۆڵێکی گرنگ له‌ گه‌شه‌ و په‌روه‌رده‌ی فکریی ئه‌ودا هه‌بووه‌:

 

هه‌میشه‌ پێموابووه‌ له‌ کاتێکه‌وه‌ بووم به‌ بیرمه‌ندێکی سه‌ربه‌خۆ و ره‌سه‌ن که‌ له‌و گفتوگۆیانه‌دا به‌شداریم کرد و هه‌روه‌ها هه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م گفتوگۆیانه‌وه‌ بوو که‌ خوویه‌کی زه‌ینیم په‌یدا کرد یان ئه‌و خووه‌ زۆر له‌ مندا به‌هێزتر بوو که‌ هه‌رچی له‌م جیهانه‌دا به‌دیم کردووه‌ یان ده‌بێ به‌دیی بکه‌م به‌رهۆی ئه‌و خووه‌ زه‌ینییه‌یه‌ و ئه‌و خووه‌ش ئه‌وه‌ بوو که‌ هیچکات رێگه‌چاره‌ نیوه‌چڵه‌کان به‌جێگه‌ی رێگه‌چاره‌گه‌لى ته‌واو بۆ پرسه‌کان و گرفته‌کان قبووڵ نه‌که‌م، هیچکات واز له‌ کێشه‌کان نه‌هێنم ،به‌ڵکوو دووباره‌ و سه‌ر له‌ نوێ بچمه‌وه‌ سه‌ریان بۆ ئه‌وه‌ى لێڵى و ئاڵۆزییه‌کانیان چاره‌سه‌ر بێت. هیچکات نه‌هێڵم گۆشه‌ تاریکه‌کانى بابه‌تێک له‌ به‌ر ئه‌وه‌ى زۆر به‌ گرنگ نایه‌نه‌ به‌ر چاو به‌ شاراوه‌یى بمێننه‌وه‌. هیچکات هه‌تا له‌ بابه‌تێک به‌ ته‌واوه‌تى تێنه‌گه‌م پێم وانه‌بێت که‌ له‌ به‌شێکى به‌ ته‌واوى تێگه‌یشتووم.

 

 

 

 

گه‌ڕانه‌وه بۆ لاپه‌ڕه‌ی یه‌که‌م          ئه‌م لینکه [2171] جار بینراوه            Send this page to your friens    Print this page    Send comment to this page

 
 
 

 

 

مانشێت

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

هه‌واڵ

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

ڕاپۆرت‌و ئانالیز

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

مقالات فارسی

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

اخبار فارسی

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 
 
 

Copyright © 2017 Renaissance. All rights reserved.