RSS Feed

      

پێنج‌شه‌ممه، ۲۳‌ی مارسی ۲۰۱۷

Renaissance News Index

 

هیچ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای نکۆڵیکردن له‌ ئازادیی تاک بنیات نانرێ
« مه‌هاتما گاندی »
 

  ڕوانگه‌و بیروڕا »» تیۆری           ئه‌م لینکه [2049] جار بینراوه       Send this page to your friens    Print this page    Send comment to this page

 

سێنترالیزمى نێرایه‌تى؛ له‌نێوان که‌لتور و حه‌قیقه‌تى بایۆلۆژى

 
 

عه‌بدولموته‌لیب عه‌بدوڵا

2010.08.22 - 12:27

 

له‌ کتێبى "ژن، پیاو، ئاکارى سێکسى له‌ لانکه‌ى شارستانیه‌ته‌کاندا" نووسینى "ویل دورانت" وه‌رگێرى کوردى "دلشاد خۆشناو" له‌ پێشه‌کیه‌کى کورتدا بیروڕایه‌ک له‌ رسته‌یه‌ک ده‌ئاخنێ و ده‌ڵێت: ژن و پیاو ئه‌و دوو نیوه‌ ناته‌واوه‌ن که‌ به‌ یه‌کگه‌یشتن و ئاوێته‌ بوون، یه‌ک مرۆڤى کامڵ پێکده‌هێنن. 

 بێگومان تێگه‌یشتن له‌و رسته‌یه‌ و مانا چه‌پێنراو و په‌نهانه‌کانى هه‌ر ته‌نها قوڕسایى خۆى ناخاته‌ سه‌ر دوو بوونه‌وه‌رى ناته‌واو، به‌ڵکو له‌ په‌یوه‌ندى نێوان ئه‌و دوو بوونه‌وه‌ره‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى دیاریکراو درێژ ده‌بێته‌وه‌. من لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌م پرسى سه‌ره‌کى ئه‌و به‌دواداچوونه‌ له‌ دووتوێى پرسێکى سه‌ره‌کى دیکه‌وه‌ که‌ "پیار بۆردیۆ" له‌ کتێبى "هه‌ژموونى نێرایه‌تى" ده‌یخاته‌ روو، ورد بکه‌مه‌وه‌. پرسیارى "بۆردیۆ" له‌باره‌ى مێژووى پیاو و مێژووى ئافره‌ت له‌ بونیادى کۆمه‌ڵایه‌تى و رۆشنبیرییدا خۆى روون ده‌کاته‌وه‌، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ هه‌وڵى شۆڕشێکى مه‌عریفى ده‌دات، بۆ ئه‌وه‌ى هاوسه‌نگى نێوان ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌ به‌ شێوه‌یه‌کى دیکه‌ به‌رجه‌سته‌ بکاته‌وه‌ و چاوێکى دیکه‌ بۆ سه‌یرکردنى په‌یوه‌ندییه‌کان بخاته‌ روو. وه‌ک چۆن پرسیار له‌و میکانیزمه‌ مێژووییه‌ش ده‌کات، که‌ له‌ به‌رانبه‌ر هه‌تا هه‌تابوونى دابه‌شکردنى ژن و پیاو کار ده‌کات. به‌و مانایه‌ پرسى بۆردیۆ خستنه‌روو و به‌دواداچوونى ئه‌و بیرکردنه‌وه‌ ترانسندنتاله‌یه‌ که‌ گوته‌زا فیکرییه‌ جیاوازه‌کانى له‌خۆدا ون کردووه‌. لێره‌دا پرسى بۆردیۆ وه‌ک "دۆرکایم" ده‌ڵێ گه‌ڕانه‌ به‌دواى شێوه‌گه‌له‌کانى پۆلینکردن، ئه‌و شێوه‌گه‌له‌ى که‌ دنیاى نێر و دنیاى مێ ده‌کێشێ. به‌ڵام شێوه‌ تێڕوانینى وه‌ڕگێرى کوردى پشت به‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌کى ئایینى (له‌سه‌ر پرنسیبى لێکبوردن) ده‌به‌ستێ. من له‌و نووسینه‌دا به‌هاوکارى "پۆل ریکۆر" هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و پرسه‌ له‌لایه‌ک له‌رێگه‌ى ناوکى ئه‌فسانه‌ و دواتر مێژوو و له‌لایه‌کى دیکه‌ له‌رێگه‌ى رووه‌ بایۆلۆژییه‌که‌یه‌وه‌ بخوێنمه‌وه‌.

 

بونیادى کۆمه‌ڵایه‌تى/بونیادى مه‌عریفى

 

"ویل دورانت" له‌ کتێبى ناوبراودا ئه‌وه‌ روون ده‌کاته‌وه‌ که‌ له‌ دواى قۆناغى دایکسالارى، ده‌رکه‌وتنى قۆناغى باوکسالارى گورزێکى تووند بوو له‌ ده‌سه‌ڵاتى ئافره‌ت درا، دواتریش که‌ خاوه‌ندارێتى تایبه‌ت هاته‌ ناو ره‌وتى ژیانه‌وه‌، ئیتر ئه‌و گۆڕانکارییه‌ هه‌ر ته‌نها ته‌ماشاى ئافره‌تى وه‌ک که‌لوپه‌ل بۆ خۆشى وه‌رگرتن، نه‌ده‌کرد، به‌ڵکو خاوه‌ندارییه‌که‌ گه‌یشته‌ ماوه‌ى پێش هاوسه‌رگیرى و په‌رده‌ى کچێنیشى گرته‌وه‌، بۆیه‌ نرخى کچ له‌ نرخى ژن زێتر بوو. دواتریش ئه‌وه‌ ده‌درکێنێ که‌ له‌نێوان زۆربه‌ى هۆزه‌کان بارودۆخى ئافره‌ت جیاوازییه‌کى واى له‌گه‌ڵ کۆیله‌دا نه‌بووه‌. لێره‌دا ده‌مه‌وێت ئه‌و تێڕوانینه‌ بۆ ئافره‌ت (به‌تایبه‌تى له‌ دواى قۆناغى دایکسالارى) به‌ ئه‌فسانه‌کانه‌وه‌ به‌ند بکه‌م، به‌و مانایه‌ى که‌ مانه‌وه‌ى ئه‌فسانه‌ و دووباره‌ ته‌ئویلکردنى وه‌ک "پۆل ریکۆر" بۆى ده‌چێ شێوه‌یه‌کى تازه‌ به‌ عه‌قڵ ده‌به‌خشێ. که‌واته‌ به‌پێى بیروڕاى ریکۆر کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ گوێره‌ى ئه‌فسانه‌کان جێگیربوونه‌ و ئه‌فسانه‌کانیش مێژووى تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى کۆمه‌ڵگه‌کان هه‌م بونیادیین و هه‌م مێژوویى، ئیتر په‌ره‌سه‌ندنیان هه‌م دایکرۆنییه‌ و هه‌م سایکرۆنى، به‌مجۆره‌ له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى تایبه‌تدا دابه‌شکردنى وه‌زیفه‌کان ره‌هه‌ندێکى مێژوویى دیاریکراوى خۆیان هه‌یه‌.

 

لێره‌وه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر به‌ موڵکبوونى ئافره‌ت ده‌که‌م، وه‌ک ئه‌وه‌ى "ویل دورانت" قسه‌ى له‌باره‌وه‌ ده‌کات، له‌ هه‌مان کاتیشدا هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر کتێبى "هه‌ژموونگه‌رایى نێرایه‌تى"ى "بۆردیۆ" ده‌که‌م که‌ زۆر به‌ جوانى قسه‌ له‌ به‌ که‌لوپه‌لکردنى ئافره‌ت له‌ لایه‌ن پیاوه‌وه‌ ده‌کات بۆ خۆشى وه‌رگرتن، دواتریش هه‌وڵده‌ده‌م وه‌ک مێژووى رۆشنبیریى کۆمه‌ڵگه‌، قسه‌ له‌ ئاکار بکه‌م! به‌ڵام ئایا ده‌بێ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ى باوکسالارى ئاکار به‌ چ شێوه‌یه‌ک پێوانه‌ بکرێ؟ کامه‌یه‌ ئه‌وه‌ى کۆمه‌ڵگه‌ى باوکسالارى به‌ خێر و کامڵبوونى خۆى ده‌زانێ؟

 

وه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌ مێژووى کۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تى هه‌ڵگرى بنه‌مایه‌کى دیار و شاراوه‌ى نێر سالارییه‌، ئه‌وه‌ش به‌ پشت به‌ستن به‌ ویل دورانت که‌ ده‌ڵێ: سوود وه‌رگرتن له‌ وشه‌ى "پیاوان" بۆ دیاریکردنى ته‌واوى جۆرى به‌شه‌ر بریتییه‌ له‌ ده‌مارگرژى سه‌رده‌مى باوکسالارى. له‌ هێنانه‌وه‌ى ئه‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ ده‌مه‌وێ مانا شاراوه‌کانى رسته‌ى وه‌رگێڕى کوردى بخوێنمه‌وه‌ و ره‌وتگه‌رایى و ئاڕاسته‌کانى هه‌ڵوه‌شێنمه‌وه‌. هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ران بڵێم مه‌به‌ستى ئه‌و تێڕوانینه‌ى که‌ ئه‌و دوو بوونه‌وه‌ره‌ هاوشان ده‌کات و ده‌یانکات به‌ مرۆڤێکى کامڵ جگه‌ له‌ سێکس کردن و به‌کارهێنانى ئافره‌ت وه‌ک که‌لوپه‌لێک بۆ خۆشى وه‌رگرتن شتێکى دیکه‌ نییه‌. نیازى ئه‌و تێڕوانینه‌ى ئه‌و دوو بوونه‌وه‌ره‌ وه‌ک یه‌ک ده‌بینێ ته‌نها له‌ به‌خاوه‌نبوونى ئافره‌ت و به‌کارهێنان و ئاڕاسته‌کردنیدا وه‌ستاوه‌. به‌و مانایه‌ش ئه‌و رسته‌یه‌ى وه‌رگێرى کوردى ئه‌گه‌ر وه‌ک رسته‌یه‌کى بێ کرده‌ بکه‌وێته‌ میانى چه‌مکى لێکبوردنه‌وه‌، ئه‌وه‌ لێکبوردنى پیاو له‌ ئافره‌ت نه‌ک هه‌ر ته‌نها هاوسه‌نگى درووست ناکات، به‌ڵکو له‌ هێزه‌وه‌ خۆى ده‌نووسێته‌وه‌. که‌واته‌ له‌ پشت ئه‌و رسته‌یه‌ ماناکانى هه‌ژموونى نێرایه‌تى به‌ شێوه‌یه‌کى ره‌مزى خۆى ده‌نوێنێ.

 

تووندوتیژى ره‌مزى تووندوتیژییه‌کى نه‌رم و به‌زۆریش شاراوه‌ و ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌یه‌، له‌ په‌یوه‌ندیگه‌لى به‌رهه‌مهێناندا چ وه‌ک مه‌سه‌له‌یه‌کى بایۆلۆژى بۆ نموونه‌: لاقه‌کردن، یان کۆمه‌ڵایه‌تى (ماڵ، کێڵگه‌، قوتابخانه‌، کارگه‌) ده‌رده‌که‌وێت. هه‌ژموونى نێرایه‌تى شێوه‌یه‌کى به‌رزى شێوه‌گه‌لى تووندوتیژییه‌. تێگه‌یشتن له‌و شێوه‌ په‌یوه‌ندییه‌ى نێوان نێر و مێ، ده‌کرێ وه‌ک ده‌روازه‌یه‌ک بۆ تێگه‌یشتن له‌ په‌یوه‌ندییه‌ سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانى نێو کۆمه‌ڵگه‌ ته‌ماشاى بکه‌ین، له‌وانه‌ش په‌یوه‌ندى نێوان ده‌سه‌ڵات و رۆشنبیر، خاوه‌ کار و کرێکار... به‌ڵام تووندوتیژى ره‌مزى به‌پێى گوزارشتى بۆردیۆ هه‌تا به‌ نسبه‌ت قوربانییه‌کانیش نه‌رم و هه‌ستپێنه‌کراو و نه‌بینراوه‌.

 

بۆردیۆ هه‌ژموونى نێرایه‌تى به‌ پێدراوێکى ئه‌نسۆپۆلۆژى داده‌نێ ئه‌ویش له‌ رێگه‌ى بونیادى نه‌ستى که‌ "کلۆد لیڤى ستراوس" له‌ نێو ئه‌ده‌بیاتدا قسه‌ى لێکردووه‌ و ده‌ڵێ: کۆمه‌ڵگه‌ دێرینه‌کان هه‌ژموونى پیاوى وه‌ک ته‌به‌نیکردن هه‌ڵبژاردووه‌. لێره‌دا ده‌مه‌وێ بڵێم له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هه‌ژموونى نێرایه‌تى له‌ ته‌واوى کۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تیدا ده‌رکه‌وته‌ و شوێنکه‌وته‌ى جیا جیا و به‌فره‌وانى هه‌یه‌، بۆیه‌ ناشێ قسه‌ له‌ پرنسیبى هاوشان بوون و هاوتا بوونى ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى قه‌ڵه‌مڕه‌وى و ملکه‌چبووندا بکه‌ین. ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌و باره‌شه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌کان ورد بینه‌وه‌ ده‌بینین ئه‌و هه‌ژموونه‌ وه‌ک دیارده‌یه‌کى سرووشتى ریشه‌ى خۆى له‌ جیاوازى نێر و مێدا هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌ و له‌سه‌ر ئاستى گه‌ردوونى پرۆسیسه‌ ده‌کرێ. له‌ راستیدا ئه‌و هه‌ژموونه‌ وه‌ک ده‌رئه‌نجامى بونیادى مێژوویى له‌ کۆى ره‌گه‌زه‌ هاوشێوه‌کانه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌یه‌ و هه‌ر به‌مجۆره‌ بیر له‌ هه‌ژموونى گوته‌زا فیکرییه‌کان ده‌که‌ینه‌وه‌ و به‌ بناغه‌ى جیاوازییه‌ فسیۆلۆژییه‌کانه‌وه‌ به‌ندى ده‌که‌ین، ئه‌وه‌ش بۆخۆى به‌ جۆرێک له‌ پولینکردنى گه‌ردوونى دێته‌ ژماردن: جوله‌کردن و به‌رز کردنه‌وه‌.. یان دابه‌شکردنى شته‌کان و چالاکییه‌کان و هه‌موو ئه‌وانه‌ى به‌پێى به‌ره‌نگارى نێوان نێر و مێ ده‌رکه‌وتنه‌کانیان ده‌بینرێ وه‌ک (له‌سه‌ر/له‌ژێر، له‌پێش/له‌پاش، وشک/ته‌ڕ، ره‌ق/شل... یان بازاڕ بۆ پیاو و ماڵ بۆ ئافره‌ت، ئافره‌ت له‌ "چاو" زاڵه‌، پیاو له‌ "زیهن"... له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ده‌توانین بڵێین ته‌واوى کۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تى له‌سه‌ر واقیعى سێکسى خۆى بونیاد ده‌نێت، له‌ رێگه‌ى پرنسیب و بۆچوون و دیدى سێکسى کۆى به‌رنامه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان جوله‌ ده‌که‌ن، یان به‌ مانا "بۆردیۆ"ییه‌که‌ى ته‌واوى گه‌ردوون به‌ سێکسکراوه‌. ئه‌و به‌ سێککردنه‌ به‌ پله‌ى یه‌که‌م له‌سه‌ر خودى جه‌سته‌ وه‌ک واقیعێکى بایۆلۆژى و له‌سه‌ر مێژووگه‌رێتى وه‌ک بنه‌مایه‌کى رۆشنبیریى خۆى ده‌نوێنێ. که‌واته‌ کۆى به‌رنامه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانى ژیان پشت به‌ بنه‌ماى بایۆلۆژى و رۆشنبیریى و مێژوویى ده‌به‌ستێ، دواجار ده‌شێ کۆى ئه‌و پشت پێبه‌ستنه‌ له‌ ناوکى ئه‌فسانه‌ جیهانیه‌کان بدۆزینه‌وه‌.

 

که‌واته‌ ئه‌گه‌ر به‌شێکى ئه‌و دابه‌شکردن و پۆلینکردنه‌ په‌یوه‌ندى به‌ توێکارى جه‌سته‌وه‌ هه‌بێ، ئه‌وه‌ وه‌ک حه‌قیقه‌تێکى کۆمه‌ڵایه‌تى له‌ دابه‌شکردنى کاردا خۆى ده‌نوێنێ. واته‌ ئه‌و نه‌خشه‌سازییه‌ مه‌عریفییه‌ى نێوان پیاو و ژن له‌سه‌ر دابه‌شکردنى ره‌گه‌زى بۆ کار و توێکارى جه‌سته‌ وه‌ک بنه‌مایه‌کى بایۆلۆژى ئیش ده‌کات، نه‌ک له‌سه‌ر هاوشان بوون و هاوتا بوون. به‌و مانایه‌ش نه‌خشه‌یه‌کى مێژوویى و مه‌عریفى نییه‌ ئه‌و دوو بوونه‌وه‌ره‌ ناته‌واوه‌، کامل و ته‌واو بکات. به‌ قه‌د ئه‌وه‌ى مێژووییه‌کى دوور و درێژ هه‌یه‌ هه‌ژموونى نێرایه‌تى و به‌کارهێنانى مێیینه‌، له‌شێوه‌یه‌کى بازنه‌ییدا درێژ ده‌کاته‌وه‌.

 

به‌مجۆره‌ پیاوه‌تى به‌ رواڵه‌ته‌ ئیتیکیه‌که‌ى خۆى وه‌ک ماهیه‌تى هێز و په‌یوه‌ست به‌ شه‌ره‌ف و به‌رزێتى... نیشان ده‌دات، ئه‌وه‌ش وه‌ک ناوه‌ڕۆک له‌ پیاوه‌تى جه‌سته‌یى ده‌لاله‌ته‌کانى هێزى سێکسییدا خۆى ده‌دۆزێته‌وه‌: کونکردنى په‌رده‌ى کچێنى، پیتاندن، ئاماده‌گى و ره‌پبوونى ئه‌ندامى نێریینه‌ و .... که‌واته‌ ئه‌گه‌ر ئاماده‌یى و قه‌ڵه‌مڕه‌وى پیاو و ئه‌و شوێنه‌ى پیاوى لێیه‌ به‌ ئاسایى دابنرێ، لۆژیکیانه‌ بکه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ملکه‌چبوونى ئافره‌ت و به‌کارهێنانى و ئه‌ندامه‌کانى زاوزێى ئافره‌ت جێگه‌ى ره‌شبینییه‌، ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ شه‌یتانیه‌یه‌، ئه‌و شوێنگه‌یه‌یه‌ که‌ بیرکردنه‌وه‌ تێیدا ده‌که‌وێته‌ بۆشاییه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌شێ وه‌ک کوده‌تایه‌ک به‌سه‌ر ئه‌ندامى نێرینه‌ ته‌ماشاى بکه‌ین.

 

ئه‌فسانه‌ى نێرینه‌ى هه‌میشه‌یى و مێینه‌ى هه‌میشه‌یى

 

ژنایه‌تى و پیاوه‌تى، نێر و مێ، به‌شێوه‌یه‌کى گشتى به‌ چه‌مکى "ره‌گه‌ز/جه‌نده‌ر-Gender"ه‌وه‌ ده‌لکێن. جه‌نده‌ر چه‌مکێکه‌ له‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ره‌گه‌ز، جیاکارى له‌نێوان پیاو و ژندا ده‌کات. به‌ مانایه‌کى دیکه‌ ده‌شێ جه‌نده‌ر هه‌ڵوێستێکى دیار له‌خۆ بگرێ یان ره‌فتارى که‌سێک بێ. به‌شێوه‌یه‌کى روونتر جه‌نده‌ر کرده‌گه‌لێکى جیاوازى ره‌گه‌زێکه‌ له‌سه‌ر حیسابى ره‌گه‌زێکى دیکه‌، به‌ شێوه‌ ته‌قلیدییه‌که‌ش ئه‌و شێوازگیریه‌یه‌ که‌ ره‌گه‌زى نێر له‌ ره‌گه‌زى مێ جیا ده‌کاته‌وه‌. به‌ڵام به‌ هه‌تا هه‌تایى کردنى هه‌ژموونى نێرایه‌تى به‌وه‌ى که‌ هه‌میشه‌یى و جێگیره‌، ترسه‌که‌ى ته‌نها به‌سه‌ر مێینه‌دا نییه‌، به‌ڵکو ترسه‌که‌ له‌تووندوتیژى ئه‌فسانه‌ى مێژووییه‌وه‌یه‌.

 

ئه‌گه‌ر سه‌یرى جه‌سته‌یى ژن و پیاو بکه‌ین جیاوازییه‌کى به‌رچاویان هه‌یه‌، ئه‌و جیاوازییه‌ بۆخۆى ده‌بێته‌ به‌هایه‌کى ده‌ستکرد، کاتێ قبولى گفتوگۆ ناکات. که‌واته‌ ئه‌گه‌ر بونیادى هه‌ژموونى نێرایه‌تى بونیادێکى مێژوویى بێ و به‌شێکى زۆرى ئه‌و بونیاده‌ مێژووییه‌ به‌رهه‌مى کار بێ، ئه‌وه‌ به‌رهه‌مێکه‌ که‌ مێژوو به‌رده‌وام به‌رهه‌مى هێناوه‌ته‌وه‌ و نه‌یتوانیوه‌ به‌شێوه‌یه‌کى دیکه‌ له‌ ده‌روه‌ى نێرایه‌تى راڤه‌ى بکاته‌وه‌.

 

به‌مجۆره‌ جێگیر بوونى کۆمه‌ڵگه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌فسانه‌کانى نێرسالارى و بایۆلۆژییه‌وه‌، دوو خه‌سڵه‌ت له‌خۆ ده‌گرێ: خه‌سڵه‌تى ره‌مزى و خه‌سڵه‌تى مێژوویى. یه‌که‌میان له‌ رێگه‌ى شیکردنه‌وه‌ى بونیادى ئه‌فسانه‌کانه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ. دووه‌م له‌رێگه‌ى کرده‌ى دووباره‌ راڤه‌کردنه‌وه‌ى مێژوو. ئه‌گه‌رچى ئه‌فسانه‌کان مێژووى تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، به‌ڵام بونیادى ئه‌فسانه‌ى هه‌میشه‌ نێر و هه‌میشه‌ مێ له‌ کۆى ئه‌فسانه‌کاندا هاوبه‌شییه‌کى ته‌واو لێکنزیکیان هه‌یه‌، هه‌ر له‌و رووه‌شه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌فسانه‌کانى هه‌میشه‌ نێر و هه‌میشه‌ مێ، هه‌م بونیادیین و هه‌م مێژوویى. به‌مجۆره‌ تاکى مێى نێگه‌تیف و تاکى نێرى پۆزه‌تیف له‌ رێگه‌ى هه‌لومه‌رجى دیاریکراوى ره‌مزى و مێژووییه‌وه‌ ئه‌زموون ده‌کرێته‌وه‌. که‌واته‌ هه‌ژموونى نێرایه‌تى له‌لایه‌ک به‌شێوه‌یه‌کى ره‌مزى له‌ رێگه‌ى ئه‌فسانه‌کانه‌وه‌ رۆڵى خۆى ده‌گێڕێ، ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ لێى به‌ئاگا بێ یان بێ ئاگا، له‌لایه‌کى دیکه‌ له‌رێگه‌ى قه‌ڵه‌مڕه‌وى عه‌قڵى نێرینه‌وه‌ ده‌ست به‌سه‌ر مێژوو و دووباره‌ راڤه‌کردنى مێژوودا ده‌گرێ و خۆى به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌.

 

به‌ڵام هه‌ندێ له‌ نووسه‌ران بیروڕاى دیکه‌ له‌ باره‌ى "ره‌گه‌ز/جه‌نده‌ر-Gender" ده‌خه‌نه‌ روو و جیاکارییه‌ک ده‌خه‌نه‌ نێوان مه‌سه‌له‌ى بایۆلۆژى و رۆشنبیرییه‌وه‌، به‌بڕواى ئه‌وان چه‌مکى نێر و مێ له‌ رێگه‌ى جه‌سته‌وه‌ وه‌ک مه‌سه‌له‌یه‌کى بایۆلۆژى دیارى ناکرێ، به‌ڵکو ئه‌وه‌ که‌لتوره‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ یه‌کلا ده‌کاته‌وه‌ و له‌وێوه‌ نرخ و به‌هاى نێر و مێ دیارى ده‌کات، واته‌ ده‌یانه‌وێ بڵێن راسته‌ "مێ-Female" مه‌سه‌له‌ى ره‌گه‌زه‌، به‌ڵام "مێیایه‌تى-Femininty" مه‌سه‌له‌یه‌کى رۆشنبیرییه‌. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش هه‌ندێ له‌ ئافره‌تان رووبه‌رووى مه‌سه‌له‌ بایۆلۆژییه‌کان ده‌وه‌ستن، وه‌ک توانایه‌ک که‌ ئاڕاسته‌کانى مێ دیارى ده‌کات. وه‌ک چۆن هه‌ندێکى دیکه‌ له‌ رۆشنبیران حه‌قیقه‌تى بایۆلۆژى مێ وه‌ک: سکپڕى، شیردان، بێنوێژى... به‌ به‌شێکى جیاوازى ژنانه‌ ده‌ژمێرن و هانى ئافره‌تان ده‌ده‌ن ئه‌و جیاکارییه‌ى خۆیان به‌ هه‌ند هه‌ڵگرن و نه‌یشێوێنن.

 

ئه‌فسانه‌/راڤه‌کردن

 

قسه‌کردن له‌ دووباره‌ راڤه‌کردنى مێژوو، پێویسته‌ قسه‌کردن بێ، له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى کۆى ئه‌و تێزه‌ ته‌قلیدى و دۆگمایه‌ى که‌ چه‌مکه‌کان و چه‌مکى نێر و مێى له‌سه‌ر بونیاد نراوه‌. به‌ مانایه‌کى دیکه‌ ده‌مه‌وێ بڵێم ئه‌و گوته‌زایه‌ى "ریکۆر" که‌ ده‌ڵێ "کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ گوێره‌ى ئه‌فسانه‌کان جێگیر بوونه‌" و "کۆمه‌ڵگه‌کان به‌ ئلگا بن یان بێ ئاگا بن، ئه‌فسانه‌کان رۆڵى خۆیانى تێدا ده‌گێڕن" له‌وێوه‌ به‌شێک له‌ کۆنه‌پارێزى ده‌نوێنێ که‌ ناتوانێ به‌ شێوه‌یه‌کى دیکه‌ى مۆدێرن و جیاواز درێژه‌ به‌ خۆى بدات، وه‌ک چۆن له‌ عه‌قڵییه‌تێکى چالاک و زیندووه‌وه‌ ده‌توانێ راڤه‌ى سه‌رده‌مییانه‌ بۆ ناوکى ئه‌و ئه‌فسانانه‌ بکات و به‌ ئیقاعى سه‌رده‌م و پرسى سه‌رده‌م بارییان بکات. که‌واته‌ مانه‌وه‌ى ئه‌فسانه‌کان به‌و شێوه‌یه‌ى که‌ "ریکۆر" باسى ده‌کات، پێویستى به‌ دووباره‌ ته‌ئویلکردنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ى که‌ دووباره‌ ته‌ئویلکردن ده‌قێکى دیکه‌ى جیاوازه‌.

 

ئه‌گه‌ر دووباره‌ ته‌ئویلکردن ده‌قێکى نوێى جیاواز بێ، که‌واته‌ کرۆکى مانه‌وه‌ى شێوه‌ ته‌قلیدییه‌که‌ى چه‌مکى نێر له‌ نێو کۆمه‌ڵگه‌کاندا راسته‌وخۆ به‌و عه‌قڵییه‌ته‌وه‌ به‌نده‌ که‌ هه‌میشه‌ وه‌ک کۆنه‌پارێزێک خۆى دووباره‌ کۆپى ده‌کاته‌وه‌، نه‌ک وه‌ک تێڕوانین و ده‌قێکى دیکه‌ى جیاواز، نه‌ک وه‌ک ئیقاعى سه‌رده‌م و پرسى سه‌رده‌م. چونکه‌ عه‌قڵى کۆنه‌خواز ئه‌و توانایه‌ى تێدا نییه‌ که‌ له‌گه‌ڵ پرسى سه‌رده‌م و ئیقاعى سه‌رده‌م بێته‌وه‌.

 

لێره‌دا عه‌قڵییه‌تى نێرسالارى هه‌میشه‌ ره‌گه‌زى مێ وه‌ک بوونه‌وه‌رێکى که‌م ده‌بینێ و پێیوایه‌ ته‌واوبوون و کامڵبوونى مێ هه‌ر ته‌نها له‌ رێگه‌ى ئه‌ویدیکه‌ى نێره‌وه‌ نه‌بێ مه‌یسه‌ر نابێ، ئه‌و فیکره‌یه‌ به‌شێکى زۆرى له‌ کۆنه‌خوازى له‌خۆدا هه‌ڵگرتووه‌، بۆیه‌ دێ له‌ رسته‌یه‌کى ره‌مزى و له‌ هێزێک که‌ پێیوایه‌ توانیویه‌تى هاوسه‌نگى له‌و نێوانه‌دا درووست بکات،،، له‌ هه‌ژموونێکه‌وه‌ که‌ خۆى به‌ لێبورده‌خواز داده‌نێ، کامڵبوونى مرۆڤ له‌ ئاوێته‌بوونى دوو نیوه‌ ناته‌واو "ژن و پیاو" ده‌بینێته‌وه‌. ئایا هه‌ر ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ کۆنه‌خوازه‌ نییه‌ که‌ جیاوازییه‌کانى ئافره‌ت "بێنوێژى مانگانه‌، سکپڕى، شیردان..." به‌ هۆى لاوازى ژن داده‌نێ؟!

 

"مانۆ"ى هیندى ده‌ڵێ: ژنى وه‌فادار ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خزمه‌تى سه‌روه‌ره‌که‌ى بکا وه‌ک بڵێى ئه‌و خوایه‌، هه‌رگیز کارێک نه‌کات که‌ ئازارێک له‌وه‌وه‌ به‌ مێرده‌که‌ى بگات، بارى کۆمه‌ڵایه‌تى پیاو و هه‌بوون و نه‌بوونى باشى زۆر کاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ نییه‌، هاوسه‌نگى ئه‌گه‌ر لاسارى له‌ ملکه‌چى مێرده‌که‌ى بکات له‌ دۆنادۆنى دواتر ده‌بێته‌ چه‌قه‌ڵ. پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ به‌و هه‌موو مه‌زنایه‌تییه‌ى خۆیه‌وه‌ ده‌توانێ به‌ شێوه‌یه‌کى دیکه‌ى جیاواز خۆى ته‌رجه‌مه‌ بکاته‌وه‌... ئایا هه‌ر ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ نییه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ته‌قلیدییه‌کان جا چ به‌ ئاگابن یان بێ ئاکا دووباره‌ خۆى به‌ هه‌مان شێوه‌ى کۆن و پێشوو به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌.... دواجار ده‌مه‌وێ بڵێم له‌و نێرسالارییه‌ پڕ شکۆیه‌دا کێ باوه‌ڕ به‌ رسته‌ى وه‌رگێڕ: "ژن و پیاو ئه‌و دوو نیوه‌ ناته‌واوه‌ن که‌ به‌یه‌کگه‌یشتن و ئاوێته‌بوون یه‌ک مرۆڤى کامڵ پێکده‌هێنێ" ده‌کات؟! که‌واته‌ له‌ کۆى ئه‌و دژ به‌یه‌کبوونه‌ گه‌ردوونى و رۆشنبیرییه‌ دیاریکراوه‌ى په‌یوه‌ندى نێوان نێر و مێ بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ عه‌قڵییه‌تى کۆنه‌خواز و رۆشنبیریى شه‌عبى کۆمه‌ڵگه‌کان وه‌ک پێویست ناتوانن عه‌قڵ و بیرکردنه‌وه‌یان به‌ ئیقاع و پرسى سه‌رده‌م بارگاوى بکه‌ن، بۆیه‌ هه‌تا ئێستاش شکۆى خۆیان له‌ هه‌ژموونى نێردا ده‌بینن و کۆى ئه‌و هه‌ژموونه‌ش به‌ دیارده‌یه‌کى سروشتى ره‌گ داکوتاو سه‌یر ده‌که‌ن، هه‌رگیز بیر له‌ ته‌رجه‌مه‌کردنێکى دیکه‌ و ته‌ئویلکردنێکى دیکه‌ى جیاواز ناکه‌نه‌وه‌، به‌و مانایه‌ش له‌نێو کۆمه‌ڵگه‌ى کۆنه‌خواز و ئاڕاسته‌کراو به‌ رۆشنبیریى شه‌عبى، ده‌سه‌ڵاتى نێر ره‌هه‌ندێکى مێژوویى دیاریکراو له‌خۆ ده‌گرێ و به‌ هه‌مان شێوه‌ ته‌قلیدى و دۆگمه‌که‌، خۆى له‌ رێگه‌ى دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌کان: خێزان، ده‌وڵه‌ت، مزگه‌وت، که‌نیسه‌، هه‌روه‌ها دامه‌زراوه‌کانى دیکه‌ کۆپى ده‌کاته‌وه‌. ده‌مه‌وێ بڵێم له‌ رێگه‌ى ئه‌و کۆپى کردنه‌وه‌یه‌دا دووباره‌ ده‌رکه‌وتنى ئه‌فسانه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان به‌ هه‌مان شێوه‌ى پێشوو ده‌بینین که‌ له‌ رێگه‌ى عه‌قڵییه‌تى بنبه‌ستوو ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست، به‌ دیوه‌که‌ى دیکه‌ش به‌ عه‌قڵکردنى ئه‌فسانه‌ى هه‌ژموونى نێرایه‌تى، خۆى چه‌شنێکه‌ له‌ زیندووبوونه‌وه‌ى شێوه‌ کۆنه‌خوازه‌که‌ى ئه‌فسانه‌. که‌واته‌ وه‌ک "بۆردیۆ" ده‌ڵێ: نێرایه‌تى وه‌ک ئه‌وه‌ى ده‌یبینین گوته‌زایه‌کى عه‌قڵانییه‌ تا راده‌یه‌کى تووند له‌ پێناو پیاو و دژ به‌ ئافره‌ت له‌ رووبه‌رووبوونه‌وه‌دایه‌، ئه‌وه‌ش هه‌ر ترسان له‌ ئافره‌ت ناگه‌یه‌نێ، به‌ڵکو یه‌که‌مجار ئه‌و ترسه‌ له‌ خودى ئافره‌تیشدا بوونى هه‌یه‌.

 

هه‌ژموونى ره‌مزى

 

هێزى ره‌مزى شێوه‌یه‌که‌ له‌ شێوه‌کانى ده‌سه‌ڵات و له‌سه‌ر جه‌سته‌ پراکتیزه‌ ده‌کرێ و راسته‌وخۆ ده‌که‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ى رقلێبوونه‌وه‌ى جه‌سته‌یى و پشت به‌ بزوێنه‌ره‌ هه‌ستییه‌کان ده‌به‌ستێ و ده‌که‌وێته‌ ناوه‌وه‌، واته‌ قوڵاییه‌کانى جه‌سته‌. هێزى ره‌مزى هه‌ستى ناوه‌وه‌ى جه‌سته‌ کۆنترۆڵ ده‌کات، بۆ نموونه‌: عه‌یبه‌، شه‌رم، نیگه‌رانى... یان شێوه‌کانى سۆز و خۆشه‌ویستى وه‌ک: سه‌رسامبوون، رێزگرتن... هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ى دووه‌م هه‌ستێکى زیاد له‌ پێویست ئازارده‌ره‌ هه‌ر بۆیه‌شه‌ سووربوونه‌وه‌ و به‌دحاڵیبوون و له‌رزین و تووڕه‌یى ... تێدا ده‌بینرێ. وه‌ک ده‌زانین هه‌موو ئه‌وانه‌ش شێوازى جیاوازن بۆ ملکه‌چکردنى مێ و جۆرێک له‌ ململانێى ناوه‌وه‌ و دووله‌تبوونى "من"ى مێ و دابه‌زرین و که‌وتنه‌ بۆشایى و شکست و خاوبوونى مێ نیشان ده‌ده‌ن، له‌به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌شدا ده‌لاله‌ت له‌ گه‌یشتن به‌ پله‌ى چێژى پیاوانه‌ ده‌که‌ن، ئه‌و چێژه‌ى که‌ پیاو به‌ نیشانه‌ى پیاوه‌تى خۆى ناسى ده‌کات.

 

که‌واته‌ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندى کۆمه‌ڵایه‌تى له‌سه‌ر هه‌ژموون وه‌ستا بێ و هه‌ژموونیش له‌سه‌ر پرنسیبى دابه‌شکردنى جه‌وهه‌رییانه‌ى نێوان نێرى چالاک و مێى خاو بونیاد نرابێ، ئه‌وه‌ ئه‌و پرنسیب و رێکخستنه‌ ته‌عبیر و ئاڕاسته‌ى ئاره‌زووى نێر له‌ به‌خاوه‌نبووندا ده‌بینێ و هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌وه‌ شه‌به‌قییه‌ت (ئیرۆتیزم) هه‌نگاو ده‌نێ، وه‌ک چۆن به‌دیوه‌که‌ى دیکه‌ش ئاره‌زووى مێینه‌ش له‌ رێگه‌ى هه‌ژموونى پیاو و ملکه‌چبوونى مێ روو له‌ ئیرۆتیزم ده‌کات. بێگومان هه‌موو ئه‌و دید و تێڕوانینانه‌ش له‌ عه‌قڵیه‌تێکه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، که‌ نێر رابه‌رایه‌تى ده‌کات، به‌ڵام وه‌ک ده‌زانین بنه‌ماى ئه‌و تێڕوانینه‌ له‌سه‌ر فیکره‌ى پێناسه‌کردنى کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ى جه‌سته‌ دروست نه‌بووه‌، به‌ڵکو به‌پێى جۆره‌کانى په‌یوه‌ندى نێوان نێر و مێ رێکخراوه‌. که‌واته‌ چ نێر چ مێ، ده‌توانن ره‌مزى نێرایه‌تى به‌ شێوه‌ى جیاواز دابمه‌زرێنن، دروستکردنى ئه‌و جۆره‌ که‌شه‌ له‌ ره‌مز زۆرجار پێویستى به‌ ئاماده‌گى پیاوه‌وه‌ نییه‌، بۆ دژه‌که‌ش هه‌روایه‌. به‌دیوه‌که‌ى دیکه‌ش وه‌ک ئاشکرایه‌ ده‌توانین جیاوازییه‌کانى جه‌سته‌ له‌رووى بایۆلۆژییه‌وه‌ نیشان بده‌ین. که‌واته‌ ده‌که‌وینه‌ به‌رانبه‌ر دوو جۆر له‌ دیدى کۆمه‌ڵایه‌تى یه‌کێکیان په‌یوه‌ندى به‌ کۆپیکردنى کۆنه‌خوازانه‌ى ئه‌فسانه‌کان و که‌لتوره‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌ویدیکه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى بایۆلۆژى به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. ئه‌گه‌ر یه‌که‌میان بشێ له‌رێگه‌ى عه‌قڵیه‌تێکى مۆدێرنه‌وه‌ قابیلى دووباره‌ راڤه‌کردن بێت و ده‌قێکى جیاواز بخاته‌وه‌، ئه‌وه‌ دووه‌میان ده‌شێ وه‌ک ده‌رکه‌وتى جیاواز و تایبه‌ت ته‌ماشا بکرێ.

 

به‌کورتى کۆپیکردنى کۆنه‌خوازانه‌ى که‌لتور و پرۆسیسه‌کردن و درێژه‌دان به‌ شێوه‌ى ره‌مزییانه‌، بۆته‌ سروشت و سیماى کۆمه‌ڵگه‌ کۆنه‌خوازه‌کان و له‌وێشه‌وه‌ وه‌ک جۆرێک له‌ تووندوتیژى ره‌مزى خۆى ده‌نوێنێ، به‌و مانایه‌ تووندوتیژى ره‌مزى جه‌خت له‌ عه‌قڵییه‌تى کۆنه‌خوازانه‌ ده‌کات و په‌نجه‌ له‌سه‌ر قوربانییه‌کانى تووند ده‌کاته‌وه‌. لێره‌دا عه‌قڵییه‌تى کۆنه‌خواز وه‌ک کرده‌یه‌ک، رێگا به‌ هێز و ده‌سه‌ڵاتى خه‌وتووى ناوکى ئه‌فسانه‌کان ده‌دات و ته‌واوى ئاماژه‌ و نیشانه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ و وڕوژن و فه‌رمانه‌کانى رێکده‌خاته‌وه‌ و درێژه‌ به‌ پراکتیزه‌ کردنى بداته‌وه‌.

 

ئافره‌ت له‌نێوان ئابورى و چێژى ره‌مزى

 

بازاڕى ژن و مێردایه‌تى ده‌که‌وێته‌ میانى مامه‌ڵه‌کردن و ئاڵوگۆڕى ره‌مزى و پانتایى په‌یوه‌ندییه‌کانى به‌رهه‌مهێنانى سه‌رمایه‌ى ره‌مزییه‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌کى گشتى له‌و سیستمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌دا ئافره‌ت وه‌ک شت یان باشتر بڵێین وه‌ک ره‌مز سه‌یر ده‌کرێ و به‌مجۆره‌ش ماناى ئافره‌تبوون ده‌که‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ى ئه‌و خوده‌ى که‌ به‌ ئافره‌ت ناوزه‌د کراوه‌ و وه‌زیفه‌که‌شى له‌ دووتوێى به‌شداریکردن و زیادکردنى سه‌رمایه‌ى ره‌مزى پیاودا خۆى هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌. که‌واته‌ دیاریکردنى حه‌قیقه‌تى ئافره‌ت و شوێنگه‌ى رێگه‌پێدانى له‌ دژه‌که‌یه‌وه‌ که‌شف ده‌کرێ، بۆ نموونه‌ له‌وێوه‌ ئافره‌ت وه‌ک شت ته‌ماشا ده‌کرێ که‌ به‌ره‌و ماڵه‌ مێرد ده‌یگوازنه‌وه‌، وه‌ک چۆن یه‌کێک له‌ وه‌زیفه‌ سه‌ره‌کییه‌کانى ژن منداڵ له‌سک هه‌ڵگرتن و به‌خێوکردنه‌، به‌و مانایه‌ش ئافره‌ت وه‌ک شت و ئاڵوگۆڕى پێویسته‌ به‌رده‌وام له‌ به‌رژه‌وه‌ندى پیاودا بێ و سه‌رمایه‌ى پیاو زیاد بکات.

 

که‌واته‌ خوێندنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندى نێوان ژن و مێرد خۆى له‌ په‌یوه‌ندى هێزى ره‌مزییدا ده‌بینێته‌وه‌ و ته‌واوى ئامانجه‌کانیشى پێویسته‌ له‌ زیادکردنى هێزى پیاودا بێت، سه‌ره‌ڕاى راڤه‌کردنى ئابورى رووت که‌ شێوازى به‌رهه‌مهێنانى ره‌مزى له‌گه‌ڵ شێوازى به‌رهه‌مهێنانى ئابورى نێکه‌ڵ به‌یه‌کتر ده‌که‌ن و وا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ژنان ده‌که‌ن، وه‌ک ئه‌وه‌ى کاڵایه‌ک بێت و به‌شداریه‌کى بنه‌ڕه‌تى له‌ ئابورى چێژى ره‌مزییدا هه‌بێ، یان به‌ مانایه‌کى دیکه‌ له‌و ئاڵوگۆڕییه‌دا وه‌ک کاڵایه‌ک پیاو بیکاته‌ هى خۆى و چێژى لێوه‌رگرێ و به‌کارى بهێنێ. به‌مجۆره‌ له‌وێوه‌ پیاو، ئافره‌ت به‌ شه‌ره‌فى خۆى ده‌زانێ که‌ وه‌ک کاڵایه‌ک خاوه‌ندارێتى ده‌کات و به‌ سه‌رمایه‌ى ئابورى ره‌مزى خۆى داده‌نێ. که‌واته‌ ئافره‌ت له‌نێوان پیاواندا بابه‌تى ئاڵوگۆڕییه‌، پیاویش به‌رده‌وام خۆى به‌ لێپرسراو و به‌رهه‌مهێن و دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ى داده‌نێ.

 

ئافره‌ت به‌رده‌وام بۆ کارى ئاڵوگۆڕى له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێته‌وه‌. ئافره‌ت وه‌ک سه‌رمایه‌ى ره‌مزى و سه‌رمایه‌ى کۆمه‌ڵایه‌تى له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ ده‌ستى به‌سه‌ردا گیراوه‌و قۆرخ ده‌کرێ، له‌لایه‌کى دیکه‌ ئابورى چێژى ره‌مزى ده‌لاله‌ت له‌ ئاماده‌گى ژنانه‌ ده‌کات، ئه‌وه‌ ئاماده‌گى ژنانه‌یه‌ که‌ تێڕوانینى ئابورى بۆ شته‌کان (واته‌ ئافره‌ت وه‌ک شت) ده‌گۆڕێ، ئه‌وه‌ ئاماده‌گى ژنانه‌یه‌ به‌شدارى له‌ ئاڕاسته‌کردنى ئه‌و تێڕوانینه‌ ده‌کات و بۆ ئه‌و به‌شدارییه‌ش ده‌شێ مه‌رجى دیاریکراوى هه‌بێ، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ ده‌شێ ئاڵوگۆڕى ژن و مێردى له‌سه‌ر رێک بخات.

 

به‌ڵام وه‌ک ده‌زانین ئه‌گه‌ر ئافره‌تان بۆ کارى کۆمه‌ڵایه‌تى ملکه‌چ بکرێن و به‌ بچووک دابنرێن و نکۆڵییان لێبکرێ و نه‌توانن فه‌زیله‌تى خۆیان پرۆسیسه‌ بکه‌ن، ئه‌وه‌ پیاوانیش به‌ بڕواى "بۆردیۆ" ده‌که‌ونه‌ نێو هه‌مان زیندان و ده‌بنه‌ قوربانى، نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هه‌ژموونیان به‌سه‌ر ژنانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌ى داواکراون هه‌ژموونیان هه‌بێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بوونى خۆیان له‌و ئه‌رکه‌دا ده‌بینێته‌وه‌. که‌واته‌ له‌نێوان فه‌زیله‌تى پیاو و ره‌زیله‌تى ژندا هه‌موو ئه‌و کارانه‌ى که‌ ژن پێى هه‌ڵده‌سێ به‌هه‌ند هه‌ڵناگیرێ، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و کارانه‌ى پیاو پێى هه‌ڵده‌سێ به‌ گرنگ سه‌یر ده‌کرێ، هه‌تا ئه‌گه‌ر چێشتلێنان و به‌رگدورینیش بێت. به‌مجۆره‌ ئه‌و پێوانه‌یه‌ى که‌ ژنانى پێهه‌ڵده‌سه‌نگێنرێ گه‌ردوونى ناکه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام ژنان له‌ بزاڤى ژنانه‌یاندا به‌ گه‌ردوونى له‌ قه‌ڵه‌مى ده‌ده‌ن، بێ ئه‌وه‌ى بیر له‌و هه‌ژموونه‌ کاریگه‌رییه‌ى پیاوان بکه‌نه‌وه‌.

 

لێره‌دا ئامانجى هه‌ژمووندارى نێرینه‌یى هه‌میشه‌ ژن وه‌ک بابه‌تێکى ره‌مزى ده‌خاته‌ روو، وه‌ک ئه‌وه‌ى بوونى ژن له‌ پێناو ته‌ماشاکردنى پیاواندابێ، بۆیه‌ به‌رده‌وام ئه‌وه‌ ئافره‌تى نه‌رم نیان و جوان و سه‌رنجراکێش و ده‌م به‌ خه‌نده‌ و ملکه‌چه‌ ته‌واوى خه‌سڵه‌ته‌ تایبه‌تییه‌کانى ره‌گه‌زى مێى تێدا به‌رجه‌سته‌یه‌ و قابیلى ئاڵوگۆڕى زێترى پیاوانن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌ى ئه‌و خه‌سڵه‌تانه‌ بکه‌ونه‌وه‌، ئه‌وه‌ پیاوان ناتوانن وه‌ک پێویست هاوگونجانیان له‌گه‌ڵدا دروست بکه‌ن. که‌واته‌ ئه‌گه‌ر ژنان نه‌توانن وه‌ک پێویست خۆیان بۆ ته‌ماشکردنى پیاوان ئاماده‌ و ملکه‌چ بکه‌ن، ئه‌وه‌ ته‌گه‌ره‌یان هه‌یه‌ و وه‌ک مه‌سه‌له‌یه‌کى بونیادى ناتوانن وه‌ک شت بۆ بازارى چێژى ره‌مزى خۆیان بنوێنن. وه‌ک ده‌زانین فیکره‌ى ئاڵوگۆڕى ژنان له‌سه‌ر ده‌ستى "فرۆید" و "ستراوس" په‌ره‌ى سه‌ندووه‌ و ئه‌و تیۆره‌ واى ده‌بینێ که‌ ژنان ده‌شێ بۆ به‌هێزکردنى په‌یوه‌ندى نێوان پیاوان به‌کار بهێنرێ.

 

به‌ڵام له‌مڕۆى مۆدێرنه‌دا ئه‌وه‌ هه‌وڵى فیکرى و مه‌عریفى و ئایدیۆلۆژى بزاڤى ژنانه‌، که‌ ده‌یه‌وێ کۆى جیاوازییه‌ ره‌گه‌زییه‌کان به‌ ناسروشتى بژمێرێت و چواچێوه‌کان و پۆلینکردنه‌کان به‌ ده‌ستکردى نێرسالارى بداته‌ قه‌ڵه‌م و له‌ جیاوازى رۆشنبیریى و ژیارییدا هه‌ڵیگرێنه‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌موو ئه‌وانى دیکه‌ى وه‌ک پیرۆزیى و پیسى، گشتى و تایبه‌تى، ئه‌سڵى و بێگانه‌یى... وه‌لا ده‌نێن و به‌ ئاژاوه‌ى سیستمى ناوى ده‌به‌ن.

 

" ڵایریک زیمور" له‌ کتێبێکى به‌ ناوى "ره‌گه‌زى یه‌که‌م " جیاوازى له‌نێوان دوو جۆر له‌ دینامکیه‌تى بزاڤى ژنانه‌ له‌ خۆرئاودا ده‌کات و به‌مجۆره‌ ده‌یخاته‌ روو: ژنان له‌ نیوه‌ى دووه‌مى چه‌رخى رابردوو هه‌وڵیاندا ببنه‌ پیاو، به‌ڵام کاتێ سه‌رکه‌وتنیان له‌و ده‌رفه‌ته‌دا به‌ده‌ست نه‌هێنا، گوتییان له‌سه‌ر پیاوانه‌ که‌ ببنه‌ ژن! له‌ قۆناغى یه‌که‌مى هه‌ڵسانه‌وه‌ى ئافره‌تاندا، ئافره‌تان توانیان مافى هه‌ڵبژاردن و ته‌ڵاق و له‌باربردن و هۆیه‌کانى سکپڕنه‌بوون و ئازادى سێکسییان به‌ده‌ست بهێنن... به‌ڵام هه‌موو ئه‌و به‌خششانه‌ دواجار کپبوونى نه‌وه‌ى "89" لێکه‌وته‌وه‌، ئیتر دایکان به‌ ته‌نها له‌گه‌ڵ منداڵه‌ بێ باوکه‌کانیان مانه‌وه‌، چێژى سێکسى له‌ ئاستێکى نزمى یانه‌کان پرۆسیسه‌ ده‌کرا، کۆمه‌ڵێکى زۆر وه‌ک هۆمۆ به‌ دڵته‌نگى ژیانیان به‌سه‌ر ده‌برد... هه‌ندێ له‌ ژنانیش ده‌یانه‌ویست بگه‌نه‌ ناوه‌ند و شوێنگه‌ى کۆمه‌ڵایه‌تى و پیشه‌یى و سیاسى به‌رز به‌ده‌ست بهێنن و رێز بۆخۆیان بگێڕنه‌وه‌ و هه‌وڵیانده‌دا سیستمى دایکسالارییان به‌سه‌ر سیستمى باوکسالاریدا بسه‌پێنن، بۆیه‌ ده‌که‌وتنه‌ مشتومڕى ئه‌وه‌ى که‌ پیاوان به‌ کارى نێو ماڵ هه‌ڵسن... له‌لایه‌کى دیکه‌ گرفته‌ جه‌وهه‌رییه‌که‌ که‌وته‌ نێو کارى سێکسکردن و دواجار واى لێهات ژنان هه‌تا رووخسارى ده‌ره‌وه‌شیان وه‌ک پیاوان لێده‌کرد، گرنگییان به‌ جوانى خۆیان نه‌ده‌دا، بۆ ئه‌وه‌ ئاره‌زووى پیاوان له‌خۆیان دوور بکه‌نه‌وه‌.

 

به‌ڵام قۆناغى دووه‌م که‌ ئه‌مڕۆ خۆرئاوا پراکتیزه‌ى ده‌کات، قۆناغى به‌ ژنبوونى پیاوانه‌، ئه‌و قۆناغه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ره‌سهێنانى قۆناغى یه‌که‌م، واته‌ به‌ پیاوبوونى ژن ده‌ستى پێکرد، ئه‌و کاته‌ى که‌ ژن دانى به‌وه‌دانا که‌ وه‌ک ره‌گه‌زێکى بنه‌ڕه‌تى له‌ ژیانیدا پێویستى به‌ پیاو هه‌یه‌. به‌ڵام نه‌ک وه‌ک ئه‌وه‌ى وه‌رگێڕى کوردى بیرى لێده‌کاته‌وه‌! وه‌ک چۆن ئافره‌تى ئه‌مڕۆ پیاوى نێرى وه‌ک کازانۆف (Casanova) و دۆن جوان (Don Juan) ره‌تده‌کاته‌وه‌. ئافره‌تى ئه‌مڕۆ پیاوێکى ده‌وێ که‌ وه‌ک پێویست به‌ خۆشه‌ویستى و وه‌فاوه‌ به‌شدارى له‌ ژیانیدا بکات.

 

ـــــ سه‌رچاوه‌و په‌راوێزه‌کان ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 - ژن، پیاو، ئاکارى سێکسى له‌ لانکه‌ى شارستانیه‌ته‌کاندا، ویل دورانت، وه‌رگێرانى له‌ فارسییه‌وه‌: دلشاد خۆشناو، له‌ زنجیره‌ بڵاوکردنه‌وه‌کانى یه‌کێتى ژنانى کوردستان، 2009 ل23، ل19.

2 - یه‌کێکه‌ له‌ گه‌وره‌ترین رۆشبیرانى فه‌ره‌نسى کۆتاییه‌کانى سه‌ده‌ى بیسته‌م، له‌ 22ى یه‌نایه‌رى ساڵى 2002 له‌ ته‌مه‌نى 72 ساڵیدا کۆچى دواى کردووه‌. بۆردیۆ به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ په‌یوه‌ست بوو، وه‌ک چۆن به‌ قووڵى چووبووه‌ نیو فیکر و مه‌عریفه‌وه‌.

3 -بیار بوردیو، الهیمنه‌ الژکوریه‌، ترجمه‌: د. سلمان قعفرانی، مرکز دراسات الوحده‌ العربیه‌، الحمراء-بیروت، گ 2009.

4 - ژن، پیاو، ئاکارى سێکسى، ل 19، 45، 46.

5 - پول ریکور، زندگى در دنیاى متن، ترجمه‌، بابک احمدى، چاپ چهارم، ێ 97-111. و: دانــا له‌تیــف شوانـى

6 - ژن، پیاو... ه.س.پ. ل141.

7 - التنمگ الجنسی فی المجتمع و فی ادب الاگفال، ترجمه‌: لمیس کنجی، مراجعه‌: سلیمان حسین، جریده‌ الاسبوع الادبی، العدد 832 فی 9/11/2002.

8 - ژن، پیاو، ئاکارى سێکسى له‌ لانکه‌ى شارستانیه‌ته‌کاندا، ویل دورانت، وه‌رگێرانى له‌ فارسییه‌وه‌: دلشاد خۆشناو، له‌ زنجیره‌ بڵاوکردنه‌وه‌کانى یه‌کێتى ژنانى کوردستان، ل112.

9 - یوسف المحسن، الهیمنه‌ الژکوریه‌ کبنیه‌ سوسیو_پقافیه‌، موقع محمد اسلیم، 27/ینایر 2002.

10 - بیار بوردیو، الهیمنه‌ الژکوریه‌، ترجمه‌: د. سلمان قعفرانی، ێ82.

11 - الجنس الڕول> ڵایریک زیمور: لم تترجل المرڕه‌ فتڕنپ الرجل، رودولف چاهر، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و ناونیشانه‌ له‌ ناونیشانى کتێبه‌که‌ى سیمۆن دۆبۆڤوار به‌ ناوى ره‌گه‌زى دووه‌م وه‌رگیراوه‌، بڕوانه‌ سایتى گۆگڵ له‌ ئینته‌رنێت.

 

 

 

گه‌ڕانه‌وه بۆ لاپه‌ڕه‌ی یه‌که‌م          ئه‌م لینکه [2049] جار بینراوه            Send this page to your friens    Print this page    Send comment to this page

 
 
 

 

 

مانشێت

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

هه‌واڵ

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

ڕاپۆرت‌و ئانالیز

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

مقالات فارسی

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 

اخبار فارسی

 
 

 

 
 

 

 
 

 

 

 
 
 

Copyright © 2017 Renaissance. All rights reserved.